Reportaža: Relja Krilati i Rilski manastir

Hrelja je bio poreklom iz srpske vlasteoske porodice iz Hercegovine. Uprkos naučnim činjenicama, na tabli za posetioce na Reljinoj kuli je napisano da je on bio bugarski velmoža (Stefan Dragoval /Hrelьo/). U narodnom predanju i pesmama Hrelja (Relja) Ohmućević je ostao upamćen kao Relja Krilati, Relja od Pazara i Relja Budimlija. Svoje mesto je našao i u proznim delima pa tako u romanu ”Vitezi Kneza Lazara” Slavomir Nastasijević o njemu piše kao o učesniku bitke na Kosovom polju1 389. godine.

Manastir Rila (1) , za koji se kaže da je ”i danas kolevka, stožer i čuvar bugarskog duha i naroda”, osnovao je početkom 10. veka Sveti Jovan Rilski (927-968) na planini Rili, a 1334. – 1335. godine manastir iznova podiže srpski feudalac Relja Ohmućević.
U manastiru se čuvaju mošti Svetog Jovana Rilskog koje su tu prenete iz Trnova posredovanjem sultanije Mare Branković.
Relja (prvobitno Hrelja) Ohmućević je bio veoma uticajan srpski velmoža prve polovine 14. veka, gospodar prostranih oblasti na granicama srpske države prema Vizantiji i Bugarskoj (Dinić, str. 95) (2). Prvi pisani podaci o njemu potiču tek iz vremena kada je postao poznati vojskovođa za vreme Stefana Dečanskog. Po vizantijskom caru Jovanu VI Kantakuzinu bio je ”kod vlastele u Srba prvi među svima po hrabrosti i vojničkom iskustvu” (Dinić, str. 96)
Ktitor je manastira Svetog Jovana Rilskog, u kome je do danas sačuvana kula iz tog perioda visoka 23.6 metara poznata pod nazivom Reljina kula. Prema rečima Vladislava Gramatika, Hrelja je od temelja sagradio manastir „vrlo dobro i lepo“. (3)

Reljina kula, foto: D. Marković

Za manastirsku crkvu, koja je postojala pet vekova — do 1834. godine, imamo neke grafičke prikaze, kao i opis Neofita Rilskog (3). Neofit Rilski, koji je zapamtio ovaj hram, piše da je bio prekrasan, iako ne mnogo veliki (Dinić, str. 97). Postojao je sve do 1834. godine kada je nakon jednog požara srušen i izgrađen novi.

Osim Rilskog manastira Relja je u Štipu sazidao crkvu Svetog Arhangela i obdario je posedima u gradu i okolini, ali i u strumičkom kraju. Jedan posed u strumičkom kraju darovao je i manastiru Hilandaru (Dinić, str. 97).
Nosio je tri visoke vizantijske titule — protosevast, veliki domestik i kesar (4) a u jednom natpisu iz Rilskog manastira pominje se kao ćesar Hrelja Srpski (Dinić, str. 105).

Upokojio se u svojoj zadužbini, Rilskom manastiru, kao monah Hariton 1342. ili 1343. godine a njegova nadgrobna ploča čuva se u crkveno-istorijskom muzeju u manastiru. Osim crkveno-istorijskog u manastiru se nalazi i etnografski i zemljoradnički muzej, galerija ikona a i sama Reljina kula je pretvorena u muzej. (5)

Hrelja je bio poreklom iz srpske vlasteoske porodice iz Hercegovine (Dinić, str. 112) Uprkos naučnim činjenicama, na tabli za posetioce na Reljinoj kuli je napisano da je Relja bio bugarski velmoža (Stefan Dragoval /Hrelьo/).
Na kuli je sačuvan i ktitorski natpis:
„Za vladavine previsokog gospodina kralja Stefana Dušana, gospodin protosevast Hrelja sa velikim trudom i troškom sagradi ovu kulu i posveti je svetom ocu Jovanu Rilskom i Bogorodici zvanoj Osenovica, godine 6843. indikta petog.” (1334-35)

Na poslednjem spratu kule nalazi se paraklis posvećen Preobraženju Gospodnjem. Georgi Todorov piše u ”Crkvenom glasniku” (Cъrkoven vestnik, br. 19 za 2002. godinu) da su u kuli 1944. otkriveni tragovi srednjovekovnog zidnog slikarstva prekrivenog malterom i da je njihovo potpuno otkrivanje završeno je 1970. godine. (6)

U glavnoj crkvi posvećenoj Rođenju Presvete Bogorodice osim likova bugarskih i ruskih oslikani su i likovi srpskih svetitelja, među kojima su Sveti Simeon Mirotočivi i Sveti Sava, Stefana Prvovenčanog, kralja Milutina, cara Uroša, kneza Lazara itd.

Ikonostas Glavne crkve spada u vrhunska dela Samokovske rezbarske škole, njegova izrada je trajala od 1839. do 1844. godine, najveći je u Bugarskoj i jedini pozlaćen.

Na severnim vratima ikonostasa, nalazi se detalj grba kneževine Srbije sa ocilima i krunom nad ocilima ali bez venca i plašta dok je u donjoj zoni ikonostasa, između carskih i severnih dveri verovatno (boje su toliko izbledele da je teško sa sigurnošću reći) prikazan ceo grb.

Foto: D. Marković

Prema tumačenju akademika Ivana Dujčeva, bugarskog istoričara i paleografa, sadržaj natpisa na Reljinoj nadgrobnoj ploči je sledeći:

„[† U grobu se sada nalazite] umrtvljeni ćesare, koji ste juče jasno govorili sa nama. O, strašno čudo! O veličanstveni prizor! Ti, velikoimeniti, koji si se pojavio kao neko sunce, sijajući u vrlinama, sada [ležiš mrtav u malom grobu. O, o, kako prebivaš] bezglasan i unakažen, bez vida, sasvim bez duha! Stradajući i od jednog i od drugog do tvoje smrti, [ćesare, dostojan neobične hvale], ćesarica, supruga tvoja, koja rida i pati, gorko plače [cela obuzeta] tugom, ne videći te, slatki, pred sobom. Videći ovo jasno, braćo, [obratite usrdnu pažnju] na onoga koji leži [ovde i koji] je [tako velik] bio u jednom i drugom, [a sada] je zatvoren [u malom grobu], u svemu podražavajte njegov dobar život [?]. Godine 6851. [od stvaranja sveta = 1342. od rođenja Hristovog] indikt [11. mesec decembar 27. dan, upokojio se slavni ćesar] Stefan Hrelja Dragovol, u monaštvu [Hariton, ktitor ovog svetog hrama}“. (3)

U narodnom predanju i pesmama Hrelja (Relja) Ohmućević je ostao upamćen kao Relja Krilati, Relja od Pazara i Relja Budimlija. Svoje mesto je našao i u proznim delima pa tako u romanu ”Vitezi Kneza Lazara” Slavomir Nastasijević o njemu piše kao o učesniku bitke na Kosovom polju1389. godine.
”Odjednom, u dubini turskog fronta zaori se strahovita vika. Na nekoliko stotina metara u pozadini podiže se golemi krstaš barjak, za njim drugi i treći, i nošeni iznad glava ljudskih i konjskih, stadoše zadirati u mase turskih ratnika.
– Relja Krilati! – viknu Miloš Obilić i ostrugama oštro zapara trbuh Ždralinu.
– Relja! – kao u odjek doviknu Ivan Kosančić i u naletu mačem prereza grlo jednom golemom ratniku. Pojava strašnoga viteza udvostruči mu snagu.”

Rilski manastir je 1983. godine upisan na Uneskovu listu Svetske baštine.

Autor: Dimitrije Marković

Povezani članci

Back to top button