Danas su Sveti Vrači
Srpska pravoslavna crkva i njeni vernici danas obeležavaju Svetog Kozmu i Damjana, poznatije kao Svete Vrače, svetitelje koji se u hrišćanskoj tradiciji smatraju zaštitnicima lekara i iscelitelja.
Sveti vrači su poštovani vekovima, a praznik je vremenom postao i krsna slava brojnih porodica, kao i lekarske profesije u Srbiji.
Sveti Kozma i Damjan zauzimaju posebno mesto u pravoslavnoj tradiciji, ali njihova priča nije značajna samo u religijskom kontekstu. Ona govori i o načinu na koji su se u ranom hrišćanstvu preplitale medicina, vera i ideja o lečenju kao služenju drugima, a ne kao načinu sticanja materijalne koristi.
Prema hrišćanskom predanju, Kozma i Damjan bili su braća poreklom iz Male Azije, koja su se bavila lečenjem ljudi i životinja. Svoje medicinsko znanje i sposobnosti koristili su kako bi pomagali bolesnima, ne tražeći novac za svoj rad. Upravo zbog toga u crkvenoj tradiciji poznati su kao besrebrenici, odnosno oni koji ne primaju srebro za svoje usluge.
Njihov nadimak Vrači takođe ima zanimljivo jezičko poreklo. Reč „vrač“ u starijem slovenskom i crkvenoslovenskom jeziku označavala je lekara, odnosno čoveka koji se bavi lečenjem. Današnje značenje ove reči, koje se češće povezuje sa magijskim radnjama i vračanjem, ne odgovara njenom istorijskom značenju u nazivu praznika.
Od Vizantije do Balkana
Istorija poštovanja Kozme i Damjana složenija je nego što se na prvi pogled čini. Naime, u hrišćanskoj tradiciji tokom vekova razvile su se različite priče o svetiteljima istih imena, zbog čega se u pojedinim crkvenim izvorima razlikuju tri para: azijski, rimski i arapski Kozma i Damjan.
Za praznik koji se obeležava 14. novembra vezuje se azijska tradicija, dok se drugi par svetitelja, rimski Kozma i Damjan, proslavlja 14. jula. Postoje i arapski sveti besrebrenici, čiji se spomen obeležava u oktobru.
Važno je napomenuti da za istorijsko postojanje sve trojice parova ne postoje sačuvani neposredni dokumentarni dokazi. Njihovi životi poznati su prvenstveno kroz hagiografske tekstove, odnosno crkvena žitija, koja su nastajala i razvijala se tokom vekova. Upravo zato istoričari religije razlikuju istorijske podatke od kasnije oblikovanih crkvenih predanja.
O širenju njihovog kulta pisao je i bugarski etnolog i folklorista Račko Popov u naučnom radu „Sveti iscelitelji braća Kozma i Damjan u narodnim verovanjima balkanskih naroda“. Prema njegovoj analizi, poštovanje dvojice svetitelja najpre se razvijalo u Istočnom rimskom carstvu, čije je središte bio Carigrad, a zatim se proširilo na Balkan i Rusiju.
Popov ukazuje i na to da je njihov kult imao nekoliko slojeva: od predstave o dvojici svetih blizanaca do izrazito razvijenog poštovanja njihovih isceliteljskih sposobnosti. Ovakav razvoj pokazuje koliko su svetitelji koji su povezivani sa lečenjem bili važni u društvima u kojima je bolest predstavljala jednu od najvećih životnih neizvesnosti.
Sveti Vrači u srpskoj srednjovekovnoj umetnosti
Poštovanje Kozme i Damjana ostavilo je trag i u srpskom srednjovekovnom nasleđu. Jedna od poznatijih predstava ovih svetitelja nalazi se u Pećkoj patrijaršiji, iznad sarkofaga arhiepiskopa Danila Drugog.
Na ikonama i freskama najčešće su prikazani u srednjovekovnoj odeći, sa kutijama za lekove u rukama, čime se naglašava njihova uloga iscelitelja. Ovakva ikonografija nije samo religijski simbol, već i svedočanstvo o tome koliko su se predstave o lečenju i duhovnoj pomoći preplitale u srednjovekovnom hrišćanskom svetu.
