Podsećanje na vreme kada je Srbija slavila junake Kosova i Stare Srbije

Dana 31. maja 1925. godine širom Kraljevine SHS obeležen je Četnički dan – praznik posvećen ljudima koji su decenijama pre Balkanskih ratova nosili borbu za oslobođenje Stare Srbije i Makedonije od osmanske vlasti.

Danas, više od jednog veka kasnije, ovaj datum gotovo da je iščezao iz javnog pamćenja. Imena vojvoda koji su nekada bili poznati svakom školarcu ostala su zabeležena tek u starim knjigama, fotografijama i požutelim razglednicama poput ove iz 1925. godine.

Početkom XX veka Kosovo, Metohija i veliki delovi Makedonije još uvek su bili pod Osmanskim carstvom. Srpsko stanovništvo živelo je izloženo pritiscima, nasilju i političkoj nesigurnosti. U takvim okolnostima nastaju četničke organizacije, koje šalju dobrovoljce preko granice kako bi štitili srpsko stanovništvo, održavali vezu sa lokalnim narodom i pripremali teren za buduće oslobođenje.

Oni su predvodili čete (komite) Srpske revolucionarne organizacije sa ciljem zaštite srpskog stanovništva u Osmanskom carstvu od terora VMRO-a (bugarskih komita) i turskih zulumćara.

Među njima su se posebno istakle vojvode sa slike i mnogi drugi. Njihova borba nije se odvijala na velikim frontovima, već po planinama, klisurama i selima Stare Srbije i Makedonije. Zbog toga su u narodnom pamćenju stekli gotovo legendarni status.

Đorđe Ristić Skopljanče – Jedan od prvih četnika na Kozjaku. Vodio je oštre borbe protiv bugarskih četa u Povardarju i preminuo mlad 1911. godine od posledica upale pluća.

Gligor Sokolović – Legendarni vojvoda iz okoline Prilepa. Najpre je delovao samostalno, a potom postao jedan od glavnih stubova srpske akcije. Kroz njegovu četu su prošli kasniji veliki komandanti. Ubijen je u zasedi 1911. godine.

Jovan Babunski (Jovan Stojković) – Nadimak je dobio po planini Babuni. Bio je učitelj koji je uzeo oružje u ruke da zaštiti svoj narod. Opevan je u čuvenoj četničkoj himni „Sprem’te se, sprem’te, četnici“.

Vojvoda Vuk (Vojin Popović) – Simbol četničke hrabrosti i komandant Dobrovoljačkog odreda na Solunskom frontu. Poginuo je u jurišu na Gruništu (Gruniški vis) 1916. godine tokom bitke za Kajmakčalan.

Vojislav Tankosić (Voja Tankosić) – Oficir srpske vojske, jedan od osnivača organizacije „Crna ruka“ i učesnik Majskog prevrata. Istakao se izuzetnom surovošću u borbi i vojničkim genijem. Smrtno je ranjen 1915. godine tokom povlačenja srpske vojske.

Reč je o događaju koji je danas gotovo potpuno zaboravljen, iako je predstavljao jedan od najmasovnijih javnih okupljanja Srba sa Kosova i Metohije u međuratnom periodu.

„Za slobodu i čast otadžbine“ – Četnički dan – 31. maja 1925.

Na skromnom pozivnici (razglednici) iz 1925. godine prikazane su četničke vojvode i borci čija su imena obeležila borbu za oslobođenje Kosova, Metohije i Stare Srbije (Makedonije): Skopljanče, Gligor Sokolović, Jovan Babunski, vojvoda Vuk i Vojislav Tankosić.

Reč je o ličnostima koje su u međuratnoj Kraljevin SHS uživale gotovo legendarni ugled. Za generacije koje su dočekale oslobođenje Kosova, Metohije i Stare Srbije 1912. godine oni nisu bili samo ratni komandanti već živi simboli nacionalne borbe i požrtvovanja. Zato nije slučajno što su njihovi likovi našli mesto na svečanoj razglednici izdatoj povodom Četničkog dana. Ona predstavlja svojevrsni panteon ljudi koji su, mnogo pre regularne srpske vojske, po planinama i selima Stare Srbije i Makedonije vodili borbu za oslobođenje i zaštitu srpskog stanovništva.

Štaviše, zanimljivo je da su među prikazanima čak trojica poginula pre stvaranja Kraljevine SHS – Gligor Sokolović (1910), vojvoda Vuk (1916) i Vojislav Tankosić (1915) – što pokazuje da je razglednica već 1925. godine imala i snažan memorijalni karakter, predstavljajući ih kao mučenike i junake nacionalne borbe, a ne samo kao veterane jednog pokreta.

Lobanja i ukrštene kosti nisu simbol smrti radi smrti, već tradicionalni četnički znak spremnosti na žrtvu za otadžbinu

Posle oslobođenja 1912. godine, a naročito nakon Prvog svetskog rata, država i brojna udruženja negovala su uspomenu na četnički pokret. Četnički dan bio je prilika da se prikupljaju sredstva za veterane i porodice poginulih, organizuju svečanosti i podseća javnost na ulogu koju su četnici imali u nacionalnom oslobođenju.

Razglednica iz 1925. godine svedoči upravo o tom vremenu. Ona pokazuje da su ljudi koji su ratovali po kosovskim i makedonskim planinama tada bili prepoznati kao nacionalni heroji. Ono što je danas predmet političkih sporova i ideoloških tumačenja, u međuratnom periodu predstavljalo je deo zvanične kulture sećanja države.

Sto jedna godina kasnije, ovaj zaboravljeni praznik podseća nas na jednu važnu činjenicu: istorija Kosova i Metohije nije ispisana samo diplomatskim aktima i državnim odlukama, već i žrtvom hiljada ljudi čija su imena danas poznata tek istoričarima. Upravo zato ovakvi dokumenti zaslužuju da budu sačuvani i ponovo pročitani – kao svedočanstvo jednog vremena i jednog sistema vrednosti u kojem su sloboda, čast i otadžbina bile reči koje su nosile vrlo konkretnu cenu.

(Izvor: Dosije Kosovo)