Jelena Anđel – Anžujska

Srpska kraljica, supruga srpskog kralja Stefana Uroša I i majka kraljeva Dragutina i Milutina. Jelena Anđel, narodu poznata pod imenom Jelena Anžujska, umrla je u 8. februara 1314. godine.

Jelena se pominje i u domaćim i u stranim izvorima. U srpskoj srednjovekovnoj žitejnoj književnosti ostala je zabeležena u lepom sećanju. Srazmerno najviše podataka dobijamo iz „Žitija kraljice Jelene“, arhiepiskopa Danila II. Ono predstavlja jedno od biografija koje su činili „Danilov zbornik“, poznat još i pod nazivom „Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih“, pisanog od strane srpskog arhiepiskopa, njegovih učenika i nastavljača (obuhvata biografije srpskih vladara od Radoslava do Dušana i crkvenih poglavara od Arsenija do Jefrema).

Biografija kraljice Jelene pisana je hagiografskim stilom, za razliku od biografija njenih sinova ili muža. Jelenino žitije pisano je pre Dragutinovog i Milutinovog, kao i pre žitija njenog supruga Uroša, za koje se smatra da predstavlja izdvojeni uvodni deo Dragutinovog žitija.

Žitije kraljice Jelene nastalo je 1317. godine, odnosno tri godine nakon njene smrti. Pored arhiepiskopa Danila, Jelenu pominju i patrijarh Pajsije, Mavro Orbin i grof Đorđe Branković. Ostavila je traga i u diplomatičkoj građi, pre svega u dokumentima napuljskog arhiva, zahvaljujući prepisci sa svojim rođacima. Od grčkih (vizantijskih) izvora, Jelenu pominje Teodor Metohit u svom „Poslaničkom slovu“, prilikom opisa pregovora cara Andronika II i Milutina o ženidbi srpskog kralja i maloletne princeze Simonide. Jelena se pominje i u pet rodoslova: Karlovački, Zagrepski, Pajsijev, Vrhobreznički i Pejatovićev rodoslov.

Uz caricu Jelenu, suprugu Dušana Silnog, Jelena Anžujska je najčešće oslikavana žena srpskog srednjovekovnog freskoslikarstva. U manastiru Sopoćani prikazana je na fresci „Smrt Ane Dandolo“, sa ćerkom Brnčom. Sa suprugom Urošem i sinovima Milutinom i Dragutinom, Jelena je prikazana na svojoj zadužbini, u manastiru Gradac, kod grobnog mesta. Takođe je naslikana na horizontalnoj kompoziciji loze Nemanjića u Đurđevim Stupovima. Jelena je naslikana u Dragutinovoj zadužbini, manastiru Svetog Ahilija, u prirodnoj veličini. Poslednji kraljičin portret je u manastiru Gračanica kralja Milutina gde je naslikana kao monahinja, zajedno sa suprugom Urošem.

• 

Pored freski, Jelenin lik sačuvan je i na dve ikone na kojima je takođe oslikana sa sinovima. Ikone su slične i poklonjene su manastirima Svetog Nikole u Bariju i Svetog Petra i Pavla u Rimu.

Njeno poreklo dugo nije bilo tačno utvrđeno, ali je bilo poznato da je u srodstvu sa Karlom I, kraljem Napulja i Sicilije, koji je u pismu iz 1273. naziva rođakom.

Engleski istoričar Gordon Makdanijel utvrdio je 1982. godine da je ona unuka sestre Boduena II, latinskog cara Konstantinopolja. Po ovoj teoriji, Jelena Anžujska (1236–1314), pravim imenom Jelena Anđelina, je kći ugarskog plemića Jovana Anđela, vojvode Srema, i francuske plemkinje: Matilde de Vjanden, vojvotkinje Požege i Kovina. Jelenin otac, Jovan Anđeo, bio je sin vizantijskog cara Isaka II Anđela i Margarite Ugarske, koja je bila kći kralja Bele III i Anjes de Šatijon. Prezime Anžujska je posledica pogrešnog prevoda imena Anđelina, koje je ponela po vizantijskoj vladarskoj porodici Anđela.

Jelena je u Srbiji kralja Uroša (1243–1276) igrala značajnu političku ulogu. Sa velikom sigurnošću utvrđeno Jelenino ugarsko poreklo svedoči o njenom značaju u negovanju dobrih srpsko-ugarskih odnosa sredinom 13. veka. Kralj Bela IV je nakon mongolske najezde nastojao da osigura južnu granicu svoje države diplomatskim akcijama i stvaranjem sistema banovina. Jedan od diplomatskih napora ugarskog kralja bio je i učvršćenje odnosa sa srpskim vladarom, što je najverovatnije ostvareno kroz ženidbu Uroša i Jelene. Srpski odredi učestvuju uz ugarske u Pelagonijskoj bici, a takođe i u sastavu ugarskih odreda 1260. godine u borbama sa češkim kraljem Otokarom II Pšemislom. Uroš je prisutan na ženidbi ugarskog princa 1264. godine.

Jeleninom uticaju pripisuju se i kontakti Uroša i Karla Anžujskog u vreme kada je sicilijanski vladar nastojao da stvori balkansku koaliciju za borbu protiv vizantijskog cara Mihaila VIII Paleologa. Nepoznata je kraljičina uloga u događajima vezanim za pristup Srpske crkve Lionskoj uniji 1274. godine, ali se sa pravom pretpostavlja da je u zbližavanju Srbije sa zapadom Jelenina uloga morala biti velika. U korespondenciji sa Karlom I i Karlom II Anžujskim, Jelena je nazivana „predragom rođakom“ iz čega se izvodi njena rodbinska povezanost sa Anžujcima. U kom stepenu srodstva je sa njima bila, nije pouzdano utvrđeno.

Dragutin je još krajem sedme decenije 13. veka postao štićenik ugarskog kralja Bele. Odnevši pobedu u ratu sa Srbijom 1268. godine, Bela je nametnuo Urošu instituciju „mladog kralja“ kojom je Dragutin imenovan naslednikom, umesto Milutina, koji je bio Urošev izbor. Danilo piše o pritiscima Belinog sina Stefana na Dragutina da od oca zahteva da mu se dodeli komad zemlje na upravu. Kako Uroš nije odstupao od svoje centralističke politike, Dragutin se obratio Ugarima za pomoć. Najverovatnije mu je pomoć pružio slavonski ban Joakim Pektar, stvarni gospodar u Ugarskoj 1276. godine. Zahvaljujući ugarskoj pomoći, Dragutin odnosi pobedu u bici kod Gacka i svrgava oca sa prestola. Uroš se povlači u Hum gde umire sledeće godine.

Utvrditi Jelenin stav u građanskom ratu u Srbiji 1276. godine nije lako. Posredne podatke dobijamo iz Jeleninog žitija. Arhiepiskop Danilo piše da je Dragutin, nakon pobede u građanskom ratu, odelio komad zemlje majci na upravu i to iz dva razloga. Prvi razlog bio je taj što je Dragutin još na početku vladavine hteo naglasiti razliku između svoje i očeve politike. Poznato je da je kralj Uroš zaveo politiku krutog centralizma, odstranjujući sa čela pojedinih udeonih kneževina potomke Miroslava i Vukana. Dragutin je odmah na početku vladavine odelio komad zemlje na upravu majci, a moguće i bratu. Drugi razlog ovog Dragutinovog postupka bio je taj što je od majke hteo dobiti oproštaj zbog svrgavanja oca, što predstavlja posredan dokaz da se Jelena, bar u početku, protivila Dragutinovom postupku. Iako je Uroš svrgnut, Jelena je i posle 1276. godine nastavila da nosi titulu srpske kraljice, uporedo sa Dragutinovom suprugomKatalinom. U Đurđevim Stupovima je 1282. godine titulisana kao „velika kraljica].

Dodeljivanjem države na upravu kraljici Jeleni, Dragutin je odustao od očeve centralističke politike. Da li je Milutin vladao određenim delom zemlje tokom bratovljevog kraljevanja nije poznato. Dragutinov postupak svrgavanja oca uz pomoć strane najamničke kumanske vojske nije naišao na odobravanje mnogih značajnih faktora u zemlji. Arhiepiskop Joanikije je, kao predstavnik srpske crkve, svojevoljno napustio arhiepiskopsku stolicu solidarišući se sa starim kraljem i odlazeći sa njim u Hum. Umro je u Humu 1279. godine, a njegovo telo prenela je kraljica Jelena u Sopoćane, gde je sahranjeno pored tela Uroševog. Po prvi put u srednjem veku je teritorija na upravu dodeljena jednoj ženi. Vreme kada je Dragutin dodelio državu na upravu svojoj majci ne može se precizno utvrditi, ali se to, po pisanju Danilovom, dogodilo nakon Uroševe smrti, dakle posle 1. maja 1277. godine.

Teritorija Jelenine države obuhvatala je: Zetu, Trebinje, Plav i Gornji Ibar. Jelenina vlast u Trebinju i u Zeti posvedočena je u brojnim dubrovačkim dokumentima. Teritorija „zemlje“ Trebinje obuhvatala je stare župe Travunije i Trebinjsku župu, dopirući do dubrovačkog zaleđa. Kraljica je u trebinjskoj oblasti često boravila i imala je tamo svoj dvor, možda u Cavtatu. Vladavina kraljice Jelene nad Trebinjem i Zetom trajala je do 1306. godine, dok je ostatak života kraljica provela na svojim teritorijama u unutrašnjosti zemlje. U dolini Ibra, Jelena je sasvim sigurno držala oblasti oko dvora u Brnjacima i oko manastira Gradac. Ostale župe koje je Jelena držala u Gornjem Ibru nisu poznate.

Jelenin uticaj na spoljnopolitičku orijentaciju srpske države u ovom periodu bio je veoma jak. Odmah po dolasku na vlast, Dragutin je potvrdio povlastice Dubrovčanima i tokom čitave svoje vladavine održavao je dobre odnose sa tom republikom, što svakako treba pripisati uticaju majke.

Srbija takođe nastavlja da održava dobre odnose sa Jeleninim rođakom Karlom Anžujskim, prihvatajući dogovor u Orvijetu iz 1281. godine. Međutim, Sicilijansko večernje iz 1282. godine otklonilo je bar za neko vreme opasnost po Vizantiju koja je dolazila sa zapada, te su ovi spoljnopolitički napori srpske države ostali bez rezultata. Kakav je stav Jelena zauzela u događajima iz 1282. godine potpuno je nepoznato. Nisu poznati ni događaji koji su prethodili Dragutinovoj abdikaciji, ali se sa razlogom sumnja da je pad sa konja bio samo povod, a ne uzrok abdikacije starijeg brata u korist mlađeg.

Jelenina država opstala je u punom obimu i nakon 1282. godine. Ona se javlja kao garant sloge i jedinstva među braćom. Odnosi Milutina i Dragutina između 1282. i 1299. godine bili su dobri. Braća vode zajedničke ratove protiv Vizantije i kumanskih vladara Drmana i Kudelina, šireći granice srpske države. Dragutin je od ugarske kraljice-majke, Jelisavete (Katalinine majke) dobio na upravu Mačvansku banovinu i Usoru i Soli, zajedno sa Beogradom. Gordon Mak Daniel je smatrao da je Dragutin prava na ove teritorije polagao i preko majke, jer je njegov deda, Jovan Anđeo, upravljao južnim delovima Ugarske još krajem prve polovine veka, kao „gospodar Srema“.

Jelena tokom vladavine mlađeg sina održava dobre odnose sa papstvom. Papa Nikola IV 1288. godine piše pisma Milutinu i Dragutinu nagovarajući ih da pristanu na uniju. Papa je računao na pomoć kraljice Jelene u svojoj diplomatskoj ofanzivi na Balkanu. Mada je ona propala, odnosi pape i Jelene nisu narušeni. Nikola je 1291. godine preko Jelene poslao pismo bugarskom patrijarhu Joakimu III i Georgiju Terteru .

Tokom Milutinove vladavine Jelena gradi pravoslavni manastir Gradac u kome je posle smrti sahranjena. Manastir je bio posvećen Bogorodici, a nalazi se na obroncima Golije, udaljen od saobraćajnica.

Odnos Milutina i Dragutina kvari se 1299. godine, usled približavanja mlađeg brata vizantijskom caru Androniku II. Ovaj postupak kralja Milutina bio je inspirisan sa jedne strane spoljnopolitičkom opasnošću od Nogajevog kanata, a sa druge strane njegovom težnjom da se poveže sa vizantijskom carskom porodicom Paleologa i time svojim potomcima obezbedi prednost prilikom nasleđivanja raškog prestola. Deževskom odredbom o nasledniku predviđeno je da Milutin zauzme raški presto, ali da ga nakon smrti nasledi Dragutinov sin Vladislav. Očigledno je Milutinova namera prilikom približavanja Carigradu bila da odbaci deževsku odredbu o nasledniku. Takođe, provizantijska politika Milutina kosila se sa Dragutinovom politikom oslanjanja na Ugarsku. To su razlozi zbog kojih 1299. godine izbija sukob između Milutina i Dragutina.

Kakav je bio stav kraljice Jelene 1299. godine? Podatke o tome daje nam Teodor Metohit, poslanik cara Andronika u pregovorima sa srpskim dvorom. Jedan od glavnih zahteva grčke strane bio je da svadbi Milutina i Simonide prisustvuje kraljica majka kao garant dobre volje sa srpske strane. Milutin se pravdao daljinom Jelenine države, njenom starošću, kao i lošim vremenom, ali su pravi razlozi verovatno bili druge prirode. Naime, Jelena nije mogla ostati pasivna u tako značajnim događajima koji su narušavali odnose među njenim sinovima i verovatno je zauzela stranu Dragutina.

U starijoj istorigrafiji smatralo se da se Jelena povukla iz Zete 1309. godine, kada je Stefan Dečanski po prvi put posvedočen kao upravnik ove oblasti u jednom mletačkom dokumentu. Međutim, novija saznanja odbacila su ovakvu dataciju. Zeta je i ranije dodeljivana na upravu prestolonaslednicima koji su tamo sticali državnička iskustva. Još od vremena Vukana Zeta je slabo bila povezana sa centralnom vlašću. Vukanov sin Đorđe vladao je kao kralj nad Zetom najranije do 1217. godine. Kraljevsku titulu možda je izgubio nakon što je Stefan Prvovenčani dobio kraljevsku krunu od pape. Tokom Uroševe vladavine Zetom je upravljao njegov brat, svrgnuti kralj Vladislav[30]. Jelena upravlja Zetom od 1276. godine, kada ju joj je dodelio sin Dragutin. Hronologija njenog odlaska iz primorja utvrđena je zahvaljujući Ratačkoj povelji kralja Milutina. Poveljom manastiru Svete Bogorodice Ratačke od 15. marta 1306. godine Milutin je potvrdio povlastice svojim prethodnicima (uključujući i povlastice koje je dala Jelena) ovom manastiru. Ovakve povelje izdavale su se prilikom smene na vlasti, te se 1306. godina uzima kao godina silaska Jelene sa vlasti u Zeti i Trebinju. Ostatak života Jelena je provela u svojim zemljama u unutrašnjosti.

Kralj Milutin u pregovorima sa papom Klimentom V iz 1308. godine povodom sklapanja crkvene unije pominje majku Jelenu. Naime, suočen sa mogućnošću da Karlo Valoa, brat francuskog kralja Filipa IV, pokrene pohod krstaški protiv Vizantije, koji bi mogao proći i preko srpskih zemalja, Milutin je pokrenuo pregovore o stupanju u antivizantijsku koaliciju, a istovremeno i o sklapanju crkvene unije sa zapadom. Međutim, kako se antivizantijska koalicija raspala, Milutin više nije imao motiva za crkvenom unijom, te se papskim poslanicima pravdao kako ne može preći u rimokatoličanstvo „jer se plaši majke i brata“. Koliko u ovim rečima ima istine, nije moguće utvrditi. Jelena svakako 1308. godine nije mogla aktivnije uticati na politiku mlađeg sina, te se može zaključiti da je Milutin pomenuo majku samo kako bi pribavio opravdanje za svoj postupak. Isto tako bi se ove reči mogle protumačiti kao podrška stare kraljice Dragutinu u poslednjim godinama sukoba Milutina i Dragutina. To bi značilo da se Jelena odrekla politike bliskosti sa papstvom i zapadom, što ovakve pretpostavke čini malo verovatnim. Poslednje godine svog života Jelena je provela na svom dvoru u Brnjacima. Prema rečima arhiepiskopa Danila, Jelena se zamonašila po pravoslavnom obredu. Poslednja želja bila joj je da bude sahranjena u svojoj zadužbini, manastiru Gradac.

Danilo u „Žitiju kraljice Jelene“ podrobno opisuje smrt srpske svetiteljke. Početkom februara 1314. godine Jelena se teško razbolela. Osetivši da joj se bliži kraj, naredila je da se pozovu svi činovnici, episkopi i igumani na dvor u Brnjacima. Tamo je i umrla 8. februara 1314. godine. Danilo, koji je takođe prisustvovao ovim događajima, tada je bio banjski episkop. Jelenina želja bila je da je sahrane u Gradcu. Nekoliko dana čekalo se na dolazak arhiepiskopa Save III i sina Milutina, dok Dragutin „nije mogao prispeti iz daleke zemlje“ već je na sahranu poslao svoje. Istoričari su u ovim Danilovim rečima videli nastavak sukoba između braće i nakon završetka građanskog rata, što se ne može pouzdano tvrditi. Tek posle nekog vremena Dragutin je posetio grob svoje majke, nakon čega se sa bratom sastao u Paunima. Nedugo potom, Jelenin grob posetile su i Simonida i Katilina.

Kraljica Jelena kanonizovana je tri godine nakon smrti. Danilo je napisao njeno žitije kao proslavni sastav neophodan nastanku jednog kulta. Jelena je, inače, jedina žena srpskog srednjeg veka kojoj je posvećeno žitije i, uz Anu (suprugu Stefana Nemanje) i Angelinu, jedina žena kojoj je posvećen kult. Prenos tela (iz Brnjaka u Gradac) i polaganje u grob, kao neophodni koraci koji prethode kanonizaciji izvršeni su još 1314. godine. Jelena se 1317. godine javila u snu jednom monahu manastira Gradac i rekla da joj se telo izvadi iz groba. Jelenino telo je nađeno netaknuto. Činu su prisustvovalo raški episkop Pavle i Danilo, tada humski episkop, kao i arhiepiskop Sava.

Jelena nema zasebnu službu, već se pominje na nekoliko mesta u službi kralja Milutina. Proslavlja se 30. novembra. Za Jelenu se vezuje i čudotvorni krst koga je ona poklonila manastiru Sopoćani. On se u 18. veku čuvao među relikvijama na austrijskom dvoru.

Jelena se zamonašila u crkvi Svetog Nikole u Skadru. Osnovala je prvu žensku školu u tadašnjoj Srbiji. Organizovala je prepisivanje knjiga na dvoru i tako proizvedene knjige je kasnije poklanjala. Takođe, u svom dvoru je imala i čuveno knjigohranilište, to jest biblioteku. Korice su izrađivane kod zlatara u Kotoru.

Njen dvor nalazio se na samom rubu današnjeg Kosova i Metohije u mestu Brnjaci, na severnoj strani planine Mokra Gora, četiri kilometra uz Brnjačku reku (oblast gornji Ibar). Tu se nalazila njena čuvena škola gde su siromašnije devojke učile vez i ostale poslove, ali i pismenost i muziku. Bila je u dobrim odnosima sa Dubrovnikom. Osim dvorca u Brnjaku, Jelena Anžujska imala je i grad Jelač na Rogozni. Kao zadužbina pominje se i crkva na Gospođinom vrhu u selu Biševo u Rožajama čiji ostaci i danas postoje, ali nema dokaza da je to zapravo zadužbina Jelene Anžujske.

Kao i drugi Nemanjići zidala je zadužbine. Najpoznatija njena zadužbina je manastir Gradac (krajem XIII veka) gde je i sahranjena, kao i crkva svetog Nikole u Skadru gde je zamonašena. Obnavljala je veliki broj svetinja, među njima i manastir Svetih Sergija i Vaha na obalama reke Bojane kod Skadra. Pomagala je puno i katoličke svetinje.