Reč nauke mora biti dalekosežna, kada ne poznajemo svoju prošlost ne možemo praviti razliku između pseudoistorije i istorije

Kosovo i Metohija je evropska riznica srednjovekovne istorije, a rezultati istraživanja koja su do sada obavljeni nisu prihvaćeni samo u našim naučnim krugovima već i u evropskim i svetskim, kaže istoričar iz Kosovske Kamenice,  Nemanja Vasić. Njegov kolega, antropolog i etnolog Slobodan Miljković kaže da se identitet jednog naroda, između ostalog, zasniva i na kolektivnom sećanju. Dodaje da su legende, zapisi, toponimi, pisani tragovi, kao i materijalna nasleđa potvrde porekla i pripadanja jednog naroda nekom geografskom području. Komentarišući najnovije navode pojedinih albanskih istoričara koji dovode u pitanje tapiju nad srpskom srednjovekovnom baštinom na Kosovu i Metojhiji,  Vasić i Miljković su jednoglasni u oceni da naša nauka, a samim tim i istraživanje kulturne baštine Srba na Kosovu i Metohiji nisu nastali juče, već da imaju mnogo dublje korene.

Malo – malo pa srpsku javnost zatalasa izjava kakvog albanskog pseudoistoričara, koju prištinski mediji, verovatno po direktivi, „iskopaju“ odnekud, kako bi svojoj javnosti predočili da srpski verski i istorijski spomenici zapravo nisu njihovi.

Poslednju u nizu opasnih istorijskih manipulacija izrekao je za Kohu profesor istorije Bedri Muhadri, koji ceni da Nemanjićke zadužbine nisu srpske. Ovo je samo poslednja u nizu manipulacija za kojom poseže kosovska pseudonauka kojoj za ovakve delatnosti medijska podrška ne manjka.  

Počelo je od novobrdskog hrama Svetog Nikole, nekadašnje Mitropolije, za koga kosovski istoričari tvrde da je bio katolička crkva. U reagovanju na opasne igre Prištine, Eparhija raško – prizrenska je saopštila „da se u ovi poduhvati protivni jasnom stavu Vatikana kojim se  Rimokatolička crkva na Kosovu instrumentalizuje. Podseća se takođe da je papski nuncije zadužen za Kosovo, nadbiskup Jean Marie Speich, prošle godine preneo jasnu poruku pape Franja, nakon pisma Patrijaršije iz Beograda zbog zloupotrebe ostataka pravoslavnog hrama u Novom Brdu, da kosovski rimokatolici neće učestvovati u takvoj politici koja ugrožava odnose hrišćana u Evropi i mir među narodima na Kosovu“.

Nauka protiv pseudonauke u službi aktuelne politike

Istoričar iz Gnjilana koji živi i radi u Kosovskoj Kamenici, Nemanja Vasić kaže da  istorija ima svoj naučni aparat, odnosno načine kako doći do onoga što se zove istorijska istina, te da ponovno dokazivanje naučno dokazanih stvari nije neophodno.

„Naša nauka, a samim tim i istraživanje kulturne baštine Srba na Kosovu i Metohiji nije nastala juče, već ima dublje korene. Možemo ih pratiti još od 19. veka, pod uslovom da govorimo o ozbiljnoj nauci koja je dala i daje svoje rezultate. O srpskioj kulturnoj baštini je napisano mnogo u naučnim krugovima, ali i dalje se piše. Kosovo i Metohija je evropska riznica srednjovekovne istorije. Samim tim, rezultati koji su do sada objavljeni nisu prihvaćeni samo u našim naučnim krugovima već i u evropskim i svetskim“, podseća Vasić.

• 

Mladi istoričar, dobitnik više priznanja iz ove oblasti, kaže da nauka ne sme da ima etničku notu ispred sebe, jer onda ne služi u svrhu nauke, traganja za dokazima i onim što se zove naučna istina. 

„Mišljenja sam da na Kosovu proučavanje istorije i iznošenje istorijskih rezultata nema svoj naučni cilj, već je u službi politike aktuelne vlasti. Boriti se sa težnjama onih koji sebe smatraju istoričarima, iako u većini slučajeva to nisu, nema nikavu svrhu. Zašto? Jer nemamo iste ciljeve. Naši ciljevi bi trebalo da streme ka naučnoj istini i ka ničemu drugom“, pojašnjava Vasić.

Ističe da  šira javnost na Kosovu ne želi da prihvati naučnu istinu potkrepljenu činjeničnim dokazima te da je pod konstantnim pritiskom pseudoistorijskih priča koje u pozadini imaju drugačiji cilj.  

„Sve dok je tavko stanje stvari, nikakvih pomaka neće biti, a svojatanje srpskih kulturno istirijskih spomenika će se nastaviti“, smatra Vasić i dodaje da u takvoj stvarnosti, reči ljudi od nauke neće biti dalekosežne.

Otkud potreba za prisvajanjem istorijske, verske, kulturne, materijalne ili nematerijalne baštine srpskog naroda na Kosovu i Metohiji od strane albanskog? Odgovor smo potražili od etnologa, antropologa i sociologa iz Kosovske Kamenice Slobodana Miljkovića.

„Identitet jednog naroda, između ostalog, zasniva se i na kolektivnom sećanju, odnosno na njegovoj istoriji. Iz tog razloga, legende, zapisi, pisani tragovi, ali i materijalna nasleđa potvrđuju poreklo, ali i potvrdu geografske sredine ili područja gde je taj narod živeo ili još uvek živi. Bez tih tragova, ali i toponima, koji su u dubokom tragu, identitet ne stoji na čvrstom temelju“, kaže Miljković.

• 

On tvrdi da su upravo to razlozi potrebe za svojatanjem i otimanjem srpskog kulturnog nasleđa, odnosno da se nad njime izvrši „zamena vlasnika“.

“Kreiranje takve istorije predstavlja opasnost, nije bezazlena stvar, jer je kvazi istorija ona koja nije utemeljena na istorijskim činjenicama, već je potpomognuta produženim rukama zakonodavne i izvršne vlasti“, pojašnjava Miljković.

Manastir Ubožac – pravoslavna zadužbina

• 

Posle novobrdskog hrama Svetog Nikole, na udaru pseudoistoričara (čitaj prisvajača) našao se i manastir Ubožac, čije se dobro očuvane zidine nalaze na krajnjem istoku Kosova, u ataru Kosovske Kamenice.

Prištinska TV Kljan Kosova, o srušenoj pravoslavnoj bogomolji iz 16. veka napravila je prilog ne libeći se da utvrdi da je to rimokatolička crkva.  

„Ubožac predstavlja jedan od bisera arhitekture, i zaista, žalosno je što se setimo nekih od objekata tek kada neko pokuša da nam ih otme. I sama srpska zajednica, odaje se utisak, da se ne posvećuje dovoljno očuvanju, istorijskom značaju i značaju za identitet, kada su u pitanju sakralni objekti“, izričit je mladi antropolog, etnolog i sociolog Slobodan Miljković.

Manastir Ubožac se nalazi na nekoliko kilometara istočno od Kosovske Kamenice, u ataru sela Gornje Močare. Izgrađen  je u 16. veku (1548.) godine i zadužbina je ohridskog arhiepiskopa Prohora (1525-1550).

• 

„Arhiepiskop Prohor je crkvu posvetio Vavdenju Presvete Bogorodice, i tako je bilo sve do 18. veka kada je bogomolja posvećen Sv. Marku čiji se dan i danas obeležava kao hramovna slava“, pojašnjava Nemanja Vasić.

Pozivajući se na naučno istorijske i arheološke radove koji govore o ovom kulturnom i verskom biseru, Vasić naglašava da su izvori koji daju podatke o manastiru Ubožac, još iz vremena njegove gradnje ili iz kasnijeg perioda.

„Zapis na Jevanđelju koje je neki pop Luka iz Kratova doneo 1548. za potrebe službe u tek osnovanom manastiru, danas se čuva u arhivu SANU. Defter Sultana Selima III,  koji je nastao za potrebe prikupljanja poreza, gde se pominje i manastir Ubožac, na natpisu nad ulazom u manastir Piva u današnjoj Crnoj Gori takođe se pominje manastir Ubožac. Pećki pomenik iz XVII veka, patrijarha srpskog Pajsija kao i pomenik koji se čuva u Univerzitetskoj biblioteci u Odesi pominju Ubožac“.

Vasić podseća da je o manstiru pisao i jedan od utemeljivača istorije u Srbiji, Stojan Novaković. Dodaje da su na osnovu arheoloških radova, u periodu od 1963. do 1967. godine,  izneti istraživački rezultati koje je arheolog Branislav Todić iskoristio za pisanje članka koji je dostupan široj javnosti.

• 

“Na osnovu svega znamo da je manastir sagradio već pomenuti ohridski arhiepiskop Prohor, te 1548. godine. Prva polovina XVI veka bila je veoma burna za srpski narod na ovom prostoru“, podseća Vasić i pojašnjava:

„Državu je osvojilo Osmansko carstvo, a posle toga 1463. ukinuta je i Pećka patrijaršija, koja će biti obnovljena tek 1557. nekoliko godina nakon građenja manastira Ubožca. Jurisdikciju na ovom delu Kosova i Metohije imala je Ohridska arhiepiskopija, te je njen arhiepiskop Prohor odlučio da sagradi manastir u ovim krajevima. Hram je bio dužine 9,2, a širok 7,3 metara. Imao je krstoobraznu osnovu u vidu pravougaonika koje je proširen bočnim konhama (polukupolama) i apsidom. Konha i apsida su u unutrašnjosti polukružne dok spolja trouglaste. Građen je lomljenim kamenom sa mnogo kreča i opeke. Uzor za ovakav izgled manastira arhiepiskop Prohor je pronašao u svetogorskim manastirima.“

• 

Ubožac je bio bogato ukrašen biljnim i zoomorfnim motivima i ornamentima čiji su delovi i danas sačuvani i mogu se videti. Manastir je na zapadnoj strani posedovao i dvospratnu građevinu, čije je prizemlju imalo ekonomsku namenu, dok se na spratu nalazila monaška trpeza. Na južnoj strani su bile monaške kelije. Ostaci manastirskog konaka vidljivi su i danas.

“Kada je 1557. godine obnovljena Pećka patrijaršija, beratom sultana Sulejmana, manastir je potpao pod jurisdikciju Pećke patrijaršije. Imao i veliko bratstvo i na osnovu istorijskih izvora poznata su nam i imena nekoliko monaha koja su obitavala u manstiru 1620. godine, to su iguman Lavrentije, jeromonasi Jeftimije, Nestor i Joakim, a 1623. pominje se i novi iguman Nektarije“, pojasnio je Vasić.

Arhiepiskop Prohor je ovom manstiru dodelio stavropigijski položaj i takav status zadržao je i pri Pećkoj patrijaršiji, to znači da je bio pod direktnom upravom pećkog patrijarha, a ne lokalnih episkopa.

• 

“Vrlo je zanimljiva činjenica da je u ovom manastiru sahranjen i jedan srpski patrijarh. U pitanju je patrijarh Savatije (1585-1586). O tome govori pomenuti natpis u manastiru Piva, čiji je ktitor bio sam Savatije. Na natpisu piše da je patrijarh Savatije iznenada preminuio te da je sahranjen  u manstiru Ubožcu. Koliko je ovaj događaj bio bitan i koliko je manastir zadobio na značaju govori i činjenica da je svakog 11. oktobra na dan smrti patrijarha Savatija, pećki patrijarh vršio bogosluženje u čast počivšeg patrijarha srpskog.“

Kraj XVII veka doneo je za srpski narod mnogo nedaća ali i nade. U tom periodu manastir gubi svoje bratstvo. Posle prve Velike seobe Srba pod vođstvom patrijarha pećkog Arsenija III Čarnojevića, po svemu sudeći, odselilo se i lokalno i ubožačko bratstvo. Posle toga, u izvorima, manastir ne nalazimo kao živ.

 U XVIII veku, po Atanasiju Uroševiću, dolazi do novog naseljavanja ovih krajeva srpskim stanovništvom. Novopridošlo stanovništvo je iz neznanja manastir posvetilo Svetom Marku  te se on nalazi u izvorima kao manastir Ubožac ili manastir Svetog Marka. I danas se na praznik Svetog Marka Srbi okupljaju kraj temelja starog hrama.  

Vasić naglašva da Manastir Ubožac i dalje ima veliki duhovni značaj za preostalo stanovništvo u ovim krajevima.

„Sa još nekoliko manastira i crkava koje su starije i datiraju još iz srednjeg veka, Ubožac je duhovni temelj verujućeg stanovništva i utolitelj duhovne gladi čoveka. Narod ga čuva od zaborava i vrlo često mu se vraća, isto kao u XVI veku kada je i sagrađen.  Kada iznesemo činjenice i rezultate istraživanja o ovom manastiru, uviđamo da, nazovi tvrdnja da je to bio katolički manastir, kako je danas serviraju određeni pseudoistoričari, nije tačna. Mislim da prilog koji je napravila albanska televizija nije imao dobru i istinoljubivu nameru. Nauka mora da bude otvorena za svaki razgovor, ali ponavljam, samo ako naučnu tačnost stavimo za svoj cilj“, kategoričan je Vasić.

Lokalno stanovništvo Ubožac naziva još i Rđevac. Nije poznato odakle taj naziv. Čak ni meštani obližnjeg Gornjeg Močara nisu sigurni otkuda to ime.  Jedni tvrde da su čuli da nekada tu nije bilo vode, pa otuda taj naziv. Međutim, obilazeći manastir naišli smo na bunar bistre, hladne vode i dve kafe koje su najverovatnije ostavili ovdašnji čobani kako bi se rashladili dok su im stada na ispaši. Pitka i hladna manastirska voda okrepi i vrati snagu, baš kao i slatke divlje kruške oko manastirskih zidina. 

• 

Sociolog Slobodan Miljković koji je master studije etnologije i antropologije završio u Beogradu, kaže da se zbog poznate istorije manastira, pisanih tragova i arheoloških istraživanja, ne sme dovoditi u pitanje čije je Ubožac nasleđe, kao ni kojoj frakciji hrišćanske crkve je pripadao.

„Zbog nedostataka određenih elemenata kojim bi se potvrdio identitet nekog naroda, dešava se opasnost sinkretizma, ali u poslednje vreme još opasnijeg falsifikovanja istorije. Iz tog razloga dovodi se u pitanje i stručnost i objektivnost nauke, jer upravo izjave koje čujemo u pojedinim albanskim medijima, potkrepljuju se samo laičkim pretpostavkama, bez dokaza i činjenica, i još gore odbacivanjem postojećih pisanih tragova ne samo srpske, već i svetske istorijske nauke“, kaže Miljković.

Nemanja Vasić tvrdi da nijedan detalj oko manastira Ubožac nije bio prekriven nikakvim velom tajne već da nisu dovoljno čitani.

„Svi istorijski izvori kao i naučni rezultati su odavno dostupni i zahvaljujući današnjoj tehnologiji možemo ih naći na internetu. Takođe, snimljeno je i nekoliko priloga o ovom manastiru od strane srpskih medija, ali oni, na žalost, nisu imali neki odjek kod šire javnosti. Mislim da je kod nas Srba, uopšte problem interesovanje za svoju prošlost i razlikovanje pseudoistorije i istorije kao nauke. Ali to je već neka druga priča o kojoj treba razmišljati i kojom se treba ozbiljnije baviti“, zaključio je Vasić.

Ivan Miljković