Tragom slavne istorije: Od Ulpijane, preko Veletina do Novog Brda legende žive sa narodom i kroz toponime

Ulpijana je bio važan grad na Carskom putu, a legenda o njoj kao „Bedem gradu“ i mestu nadomak koga je kralj Milutin podigao crkvu i danas je živa u narodu. Zabeležio ju je Branislav Nušić, priredio profesor Vladimir Bovan u jednoj od svojih knjiga a ona je zanimljiva po tome što se u njoj pominju toponimi koji i danas postoje.

Srpski kralj Milutin poveo je rat sa latinskim kraljem kako bi spasio svoja dva sina. Legenda kaže da mu je se kraj potoka na mestu Sejace– današnje Seoce (između Gračanice i Livađa) u snu prikazalo da će čobanče pomoći da spasi svoju decu. Pastirče je, kazuje dalje legenda, bilo iz Starog Sela, što je bio drevni naziv za današnje Laplje Selo.

Čobanče je srpskom kralju dalo uputstvo da udari mačem na mesto iz koga će odmah poteći voda, te da tom vodom okupa svoja dva sina. 

„To mesto je današnja česma koja se nalazi u polju kraj puta između Gračanice i Lapljeg Sela gde i danas voda bez prestanka teče“, kazuje Brankica Kostić direktorka Narodne biblioteke u Gračanici.

Majka je kralja Milutina savetovala da u znak zahvalnosti Bogu što je pronašao svoje sinove podigne crkvu. U snu se kralju glas javio da kad se probudi pogleda u oblak i kakv bude video takvu crvu da sagradi. 

„Tako je Sveti Kralj Milutin sagradio Gračanicu, lepu i uzvišenu kao da je sa samog oblaka i neba Božja ruka spustila tu.  Mesto sa koga je kralj pozvao čobanče i gde mu je stigao glas kakvu crvu da podigne i danas se zove se Glasnovik“, priča Kostićeva. 

Toponimi koji se ovde spominju ustaljeni su u našem narodu, naročito kod starosedelačkog stanovništva koje ovde poseduje imanja koja i dalje obrađuje.

„Imamo još mnogo toponima koje su zabeležili putopisci, meštani, učitelji. Sve te legende, bajke ili skaske, sve što je u vezi sa našom istorijom i prošlošću nalazi se u knjigama, a Biblioteka je mesto i kuća pamćenja. Kako bismo spoznali svoju budućnost koja se temelji na prošlosti moramo posećivati biblioteke. Kao što posećujemo hramove gde okrepljujemo svoju dušu molitvom, tako moramo posećivati i biblioteke kako bi ukrepili svoj um i svoje telo“, priča Brankica Kostić.

Janjevo i Veletin značajna mesta kraj „carskog druma“

Važno mesto na carskom drumu, jugoistočno od Gračanice i severoitočno od Lipljana bilo je Janjevo koje igra važnu ulogu u srednjovekovnoj srpskoj dražavi ali je pret toga bilo i važan rudnik u Rimskom carstvu. Arheološki ostaci u njemu pronađeni potvrđuju da je još u vreme Rimljana rudarstvo bila značajno razvijeno te da su se građani bavili iskopavanjem ruda.

Stanovništvo su činili Srbi i Sasi, a od 12. i 13. veka zahvaljujući privilegijama dobijenim od Nemanjići mesto naseljavaju Dubrovčani.

„Najznamenitiji Janjevac za našu priču je patrijarh Pajsije Janjevački.

Srbi su ovde živeli do do druge polovine 19 veka“, otkriva istoričar Aleksandar Gudžić.  

Vojno utvrđenje kraj carskog druma koje je štitilo prilaze rudniku –  Novo Brdo i kontrolisalo put koji je vodio do ovog srednjovekovnog grada bilo je Veletin iznad Gračanice.

Ako izmuzmemo vrh Šar planine, Veletin je najviša tačka na centralnom delu Kosova. U podnožju je i najkraći put za Novo Brdo koje je na 1100 metara nadmorske visine, a ovo izvišenje je možda malo niže.

„Svakako dominira okolinom. Strateški položaj i značaj ne dovode se u pitanje jer pogled odavde „puca na čitavu kosovsku kotlinu“ koja se vidi „kao na dlanu“. Po lepom vremenu pogled doseže sve do Zvečanske tvrđave“, govori Aleksanadr Gudžić.  

Novo Brdo – rudarski centar i značajan grad srednjovekovne Srbije

Magistralom pored Gračaničkog jezera put nas dalje vodi do Novog Brda. Srednjovekovno utvrđenje, grad – rudnik brojao je 17 pravoslavnih crkava i tri manastira. Posebno se izdvaja mitropolija koja je „gospodarila“ ostalim crkvama na teritoriji nekadašnje stare Lipljanske episkopije, južnih delova Kosova i Binačke Morave.

Hram je podignut sredinom 14. veka i bio je dograđen u vreme Despota Stefana Lazarevića, kasnije i pod Brankovićima 1455. godine.

Bogomolja je stradala u zemljotresu i ostala u ruševinama do današnjih vremena ali se i na osnovu temelja može sagledati njena monumentalnost i veličina.

Mitropolija je bila impozantna građevina od trideset metara koja je imala čak tri oltara.  Vrata su postavljena ka zapadu, a oltar na istoku. Sve nam to govori da se radi o velikom Pravoslavnom zdanju.

Novobrdska Crkva Svetog Nikole građena je u stilu bazilike poput Dečana, Sopoćana i do pada Novog Brda pod osmansku vlast bila je glavno pravoslavno bogoslužbeno mesto. Ovde je stolovao mitropolit Nikanor, a postojala je i štamparija koja je kasnije preneta u manstir Gračanicu.

Godine 1455 prvog juna, Turci su  posle brojnih opsada i napada osvojili grad. Tada su posekli sve najistaknutije novobrđane, 320 dečaka i mladića odveli u janjičare, a 704 devojke i mlade žene među sobom razdelili. Mitropoliju su pretvorili u džamiju. Ostaci minareta koje je dograđeno kraj temlja drevne crkve i dalje su uočljivi.

U nastojanju da prisvoje, predstave ili je pripišu takozvanoj kosovskoj kulturnoj baštini Prštinske vlasti su u proleće 2019. godine, nakon radova na novobrsoj  tvrđavi, rekonsturilale i katedralnu crkvu Svetog Nilole. Predstavljeno je da je ona katolička, postavljena je i tabla, a događaj su ozvaničili tadašnji premijer Kosova Ramuš Haradinaj i ambasador Nemačke u Prištini Kristijan Helt čija je zemlja obezbedila novac za ovaj projekat.

 Među delegacijom koja je 2019. godine u društvu Haradinaja i nemačkog ambasadora obavila bogoslužbeni čin u ckrvi na Novom Brdu bio je i barski biskup. Posle mnogo, mnogo godina, prvi put je za barskog biskupa izabran je Albanac, a ne Srbin katolik i vidite kakva je to istorijska podudarnost, nekada je barski biskup obavestio da je crkva srpskih vladara pretvroena u džamiju a danas je barski biskup bio da služi u srpskoj pravoslavnoj crkvi“, kaže novobrdski paroh Stevo Mitrić.  

Postojala je i katolička „Saška crkva“ u koju je odlazilo katoličko stanoviništvo: Sasi, Dubrovčani i Kotorani, ali se ona nalazila van gradskih zidina par kilometara niže. Njeni temelji su i danas uočlji iznad sela Bostane u opštini Novo Brdo.

Novo Brdo nije bio samo grad rudara i zanatlija već i bankara, lekara, glumaca i pisaca.

Todor Milošević, Vukoje Ivanović i izvesni Milosav bili su prvi glumci toga doba. Srpski srednjovekovni pesnik grčkog porekla Dimitrije Kantakuzin živeo je u Novom Brdu.

Književnik i dijak, prepisivač srpskih knjiga Vladislav Gramatik rođen je 1430. godine u Novom Brdu. Do naših dana sačuvale su se četiri njegove rukopisne knjige.

Važno je spomenuti i Grigorija Camblaka, naponinje profesorka srpskog jezika i Književnosti iz Jasenovika kod Novog Brada Valentina Ristić.

„Cambalk je u jednom spisu o Jovanu Rilskom ostavio svedočanstvo o životu balkanskih naroda o smutnim vremenima koja su nastupila, teškom životu i nesnađenosti balkanskih naroda u tom istorijskom trenutku“, kaže Ristićeva.

Dodaje da je takođe značajan i Konstantin Mihailović iz Ostrovice koji je ostavio svedočanstvo i pružio informacije o tome kako funkcionišu turska vojska i janičari sa nadom da će to poslužiti za neki oslobodilački pohod. Selo Konstantina Mihailovića, Ostrovica nalazilo se na obroncima Velike Planine. On nije rođen u Novom Brdu već u selu od koga osim pisanog danas nije ostao sačuvan ni jedan drugi materijalni trag.

„Starim carskim drumom“ je televizijski serijal reportaža od četiri epizode u trajanju od 25 minuta u produkciji portala Riznica. Prateći trag „Carskog druma“ autor serijala iznosi istorijske činjenice, govori o društveno političkim prilikama tog razdoblja praveći komparaciju sa sadašnjim  trenutikom.

Serijal je podržalo je Ministarstvo informisanja i telekomunikacija Republike Srbije. Emitije se na programima TV Most – Zvečan, RTV Puls – Šilov0, RTV Gračanica, Gračanica, RTV Mir – Leposavić.

(Riznica)