Zakon o rudnicima Despota Stefana Lazarevića
Godine 1412. u Novom Brdu izdat je “Zakon o rudnicima Despota Stefana” koji sadrži dragocene podatke o načinu života srpskog naroda na početku 15. veka. Zakonik je značajan dokument srpske pismenosti i srpskog pravnog sistema u srednjem veku i izdat je 29. januara.
Zakonik o rudnicima ili Novobrdski zakonik je skup zakona koje je objavio despot Stefan Lazarević, ali se smatra da je formulisan još 1390. godine.
Dokument je jedinstven pravni spomenik srednjovekovne Srbije i po svojoj pravnoj i istorijskoj vrednosti prevazilazi srpske nacionalne okvire. Pored zakona koji se odnose na samo rudarstvo, u sklopu teksta se nalaze zakonske odredbe koje se tiču uređenja i života u Novom Brdu (tzv. Statut Novog Brda), koje je u to vreme bilo najveći rudnik na Balkanskom poluostrvu. Sam spis je očuvan u nekoliko poznijih prepisa, od kojih je najznačajniji ilustrovani prepis iz XVI veka, koji je otkriven 1959. godine kada je poklonjen Srpskoj akademiji nauka i umetnosti, a danas se nalazi u Arhivu SANU.
Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića, u ilustrovanom prepisu iz XVI veka, otkriven je 1959. godine. Neposredno nakon njega, pronađene su još dve verzije (latinična i turska) u kojima nema zakona o životu u Novom Brdu, a pojedini delovi su uključeni u Saski zakon Sulejmana Veličanstvenog.
Ilustrovani prepis Zakona o rudnicima, nastao je oko 1580. godine, a na osnovu nekoliko zapisa na njemu može se delimično pratiti njegov istorijat. Stotinak godina nakon nastanka, rukopis je 1674. godine otkupio od popadije Stojne pop Georgije za 120 aspri. Krajem veka, našao se u posedu hekim-baše Alipašića, koji je bio osmanski činovnik ili lekar. On ga je 1707. godine poklonio mitropolitu beogradsko-požarevačkom Mihajlu, nakon čega rukopis dolazi u posed patrijarha Arsenija IV Šakabente.
Tokom tog perioda, njime su rukovali eklezijarh Filotej i jerođakon Mihailo, uz koje je zabeležena 1745. godina, dok je na drugom mestu upisana 1753. godine. Nikola Radojčić, koji je u ime SANU istraživao rukopis, smatra da se on iz patrijaršijske biblioteke preselio u Beč. Tokom naredna dva veka, rukopis se nalazio u privatnom vlasništvu, pošto na sebi nema pečata neke zvanične institucije, da bi se nakon Drugog svetskog rata pojavio na jednoj aukciji antikviteta. Tom prilikom, kupila ga je supruga jugoslovenskog ambasadora dr Francea Hočevara, koji je rukopis 11. aprila 1959. godine (tada je bio ambasador u Bukureštu) poklonio Srpskoj akademiji nauka i umetnosti. Rukopis je smešten u Arhiv SANU, a akademik Radojčić je 1962. godine objavio sam rukopis i svoj rad o njemu pod nazivom „Zakon o rudnicima despota Stefana Lazarevića“.
U istorijskoj nauci je nastao spor oko datiranja Zakonika o rudnicima. U samom rukopisu se navodi da je nastao u godinu 6920, indikta 13, meseca januara 29. Neslaganje podataka leži u činjenici da godina 6920 od postanka sveta odgovara 1412. godini od Hristovog rođenja, dok se 13 indikt može odnositi na godine 1389/1390, 1404/1405. ili 1419/1420, tokom vladavine Stefana Lazarevića. Pored toga, dodatnu zabunu u datiranje unose anahroni podaci koji pominju sa jedne strane smrt kneza Lazara (1371—1389), savetovanju sa majkom Milicom (umrla 1405. godine) i patrijarhom Spiridonom (1380—1389), sultana Bajazita (1389—1402), dok se sa druge se pominje godina 1412, a sam Stefan sa titulom despota koju nosi tek od 1402. godine.
Prema akademiku Simi Ćirkoviću, koji je razmatrao argumente obe strane, najverovatnije je Zakon o rudnicima prvobitno formulisan 1390. godine, a Stefan ga je potvrdio 1412. godine nakon što je povratio kontrolu nad južnim delovima države (predeli južno od Zapadne Morave), posle pogibije svog mlađeg brata Vuka 1410. godine. On to tumači ustaljenom praksom vladara da nakon osvajanja ili dolaska u posed neke teritorije potvrdi prethodne povelje koje se odnose na te teritorije.
