Da se ne zaboravi – Ustaški pokolj u Prebilovcima

Masakr u Prebilovcima izvršile su ustaše između 6. i 11. avgusta 1941. pod komandom Ivana Jovanovića zvanog Crni, nad 826 od ukupno 994 Srba sela Prebilovci, uglavnom žena, dece i staraca. Većina je živa bačena u jamu Golubinku, dok su ostali bili ubijeni na licu mesta. Pedeset i četiri srpska domaćinstva Prebilovaca su tim pokoljem bila zauvek ugašena.

Rano ujutru 4. avgusta 1941. godine hiljadu do hiljadu petsto ustaša napalo je selo iz tri pravca. U selu su bile uglavnom žene, deca i starci dok odrasli muškarci, u strahu od ustaša, nisu spavali kod svojih kuća. Ustaše su po ulasku u selo otpočele sa pretresanjem kuća, prikupljanjem stanovništva, silovanjem žena i devojaka i pljačkom stvari. Stanovnici centra sela su bili dovezeni kod zgrade osnovne škole. Ustaške orgije sadizma i bestijalnosti nad nezaštićenim ženama i devojkama, a naročito nad devojčicama od 12 do 15 godina, su trajale nekoliko časova. Jedina osoba koja se spasila i živa izašla iz škole u Prebilovcima bila je Mara Bulut. Po njenim rečima, ustaše su vadile iz kolevki bebe i razbijale dečije glave o zid škole pred očima njihovih majki. 

Nakon svih ovih zlostavljanja i mučenja, ustaše su stanovnike centra sela još u toku tog dana oterali prema Čapljini i zatvorile u zloglasni „Silos” kod sela Tasovčića i tu su prenoćili, bez hrane i vode.

Sutradan, 5. avgusta oterani su na železničku stanicu u Čapljinu odakle su uveče istog dana transportovani u specijalnoj kompoziciji vagona do sela Šurmanci. Žene, decu i starce zatvorene u ovim vagonima čuvalo je oko 300 ustaša pod komandom Andrije Buljana do jutra 6. avgusta.

U ranim jutarnjim časovima 6. avgusta, pohvatano i preživelo stanovništvo Prebilovaca je isterano iz vagona, svrstano u kolonu i poterano uz brdo prema selu Šurmancima. Kolona je bila podvrgnuta detaljnom pretresu i opljačkana a zatim doterana do jame „Golubinke”. Pokolj, tj. bacanje preživelih u ovu jamu, je trajao punih šest časova (od 7.30 do 13.30 časova). Prema podacima koji su utvrđeni na sudskom procesu u Mostaru, za to vreme je u jamu „Golubinku” bačeno 470 lica: 237 dece i 233 žene. Kasnije je utvrđeno da je toga dana u jamu „Golubinku” bačeno više od 500 lica. Na pomenutom procesu je takođe utvrđeno da su ustaški zločinci pre i posle 6. avgusta dovodili manje i veće grupe žrtava u Šurmance osam puta i bacali ih u tu jamu.

Mesec dana nakon pokolja, ustaše su naselile u Prebilovce 60-70 hrvatskih porodica iz Ljubuškog i Čapljinskog sreza, a Prebilovcima su promenili naziv u Novo Selo. Kada su Italijani okupirali Hercegovinu, ustaška posada i naseljenici su napustili Prebilovce.

Ustaše su bežale iz Prebilovaca jer su Italijani bili počeli da hapse ustaške koljače i pružaju zaštitu Srbima, prvenstveno u gradovima. Ustaše su iz Prebilovaca odnele sve što se moglo odneti i što je bilo vredno. U materijalima Zemaljske komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača piše da je iz Prebilovaca opljačkano oko 10.000 grla sitne i 1.000 grla krupne stoke zajedno sa čitavom pokretnom imovinom. Žito i vrednije stvari ustaše su kamionima prevozile u Čapljinu — navodno za potrebe bolnice i ustaških institucija u tom gradiću.

Razmere ustaške bestijalnosti su navele italijanskog generala Alesandra Luzana da pošalje detaljan izveštaj o ovom zločinu Musoliniju. U ovom pismu Luzano ističe da je učiteljica Stana Arnautović silovana pred njenim đacima i da su čak i devojčice od osam godina bile silovane. Luzano se zgražava nad činjenicom da je u ovom sramnom činu silovanja učestvovao i jedan sveštenik rimokatoličke crkve.

Iz zapisnika Zemaljske komisije za utvrđivanje zločina okupatora i njihovih pomagača BiH od 7. jula 1946. u kome su sačuvane izjave preživelih svedoka masakra vidi se da su ustaše bile priredile bestijalne orgije silovanja, ne samo žena i devojaka nego i devojčica u dobi od 12 do 15 godina. Po svedočenju jedine žene koja je preživela ovaj masakr, Mare Bulut, ustaše su vadile decu iz kolevki i, držeći ih za noge, razbijali dečije glave o zid pa ih vraćale nesrećnim majkama. Mara Bulut je svedočila da su ustaše nagonile 22-godišnjeg mladića Maksima Buluta da siluje svoju sestru od strica, Stoju Bulut, što je on odbio. Ovoga su mladića ustaše potom podvrgli strašnim mukama. Ustaša Merdžan Nikola je silovao 4. avgusta učiteljicu Stanu Arnaut u školi, a zatim je prepustio njenim učenicima iz Gabele da je grupno siluju nedelju dana sve dok ova žena nije poludela nakon čega je bila masakrirana i zakopana u školskom dvorištu. Devojke koje su se branile od nasilnika završile su skoro nage i tako poslane u smrt. Silovanje devojčica pred njihovim majkama je bio strašni ritual u kome su majke bile prinuđene da pridržavaju svoje maloletne kćeri dok ih ustaše siluju.

UDBA je 1957. godine izvela pred Okružni sud u Mostaru 14 od bar 150 ustaša-jamara iz Šurmanaca, Međugorja i Bijakovića, na čelu sa Ivanom Jovanovićem Crnim. Član sudskog veća bio je, kao porotnik, Jozo Jelčić, koji je 1941. godine naseljavao ustaše u prazne srpske kuće u Prebilovcima.

Posle rata, glavni zločinac Ivan Jovanović Crni je pobegao i priključio se Titovim partizanima u maju 1945. u Žumberku. Potom je pobegao u okolinu Subotice gde se krio sve do 1956. kada je uhvaćen. Pogubljen je 1958. godine. Samo pet drugih ustaša učesnika u ovom pokolju je osuđeno na smrt, a glavni mozak ovog pokolja, Ludvig Jovanović, brat Crnog, je dobio samo sedam godina zatvora. Ukupno je na sud, od bar 300 zločinaca izvedeno samo 7 drugih koji su osuđeni na 7-8 godina zatvora.

 U presudi Ivanu Jovanoviću Crnom, Okružni sud u Mostaru je konstatovao da su potpuno ugašena 33 prebilovačka ognjišta i da je ukupno stradalo (ubijeno, poginulo ili bačeno u šurmansku jamu) 830 osoba.

Komunističke vlasti Jugoslavije su skrivale istinu o razmerama ovog zločina tako da su zabranjivale vađenje kostiju srpskih žrtava iz kraških jama u koje su žrtve bile bačene. Otvori većine od ovih jama su bili zabetonirani 1961. godine po nalogu komunističkih vlasti.

Do Drugog svetskog rata Prebilovci su imali preko 1000 stanovnika, rat je preživelo samo 172 stanovnika.