Ilarion Ruvarac

Srpski istoričar i monah Ilarion Ruvarac, osnivač srpske kritičke istorijske škole, član Srpske kraljevske akademije, rođen je 1. septembra 1832. godine.

Obavio je pionirski posao kritičkog istorijskog istraživanja, suzbijajući nenaučne postupke u proučavanju srpske istorije. Napadao je neznanje i šarlatanstvo i bio rezervisan prema narodnom predanju kao istorijskom izvoru.

Bio je profesor i rektor Bogoslovije u Sremskim Karlovcima, a od 1882. arhimandrit fruškogorskog manastira Grgeteg.

Rođen je 1832. godine kao Jovan, u Sremskoj Mitrovici gde postoji njegova rodna kuća. Roditelji su mu bili Mitrovčani – pop Vasilije i Julijana. Imao je nekoliko braće, zvali su ih „dinastija Ruvarac“, koji su svi bili intelektualci i bliski crkvi.

Zamonašio se u Krušedolu i dobio monaško ime Ilarion. Pod ovim imenom objavio je i najveći broj svojih naučnih radova. Ubrzo je zbog svog obrazovanja imenovan na položaj beležnika crkvenog suda. Godine 1872. postao je profesor Karlovačke bogoslovije. U ovom periodu intenzivno čita istoriografkse rasprave i uči jezike koji su mu bili neophodni za proučavanje prošlosti. Znao je latinski, grčki, nemački a služio se i italijanskim i mađarskim jezikom. Iako je bio pravnik i teolog, može se reći da je Ruvarac ipak obrazovani srpski istoričar, koji se formirao pod uticajem nemačkih istoričara. Tokom života potencirani ispravni istoriografski metod je kompromitovala njegova (mada prikrivana) politička lojalnost Habzburškoj dinastiji i mađarskoj državi.

Postavljen je za arhimandrita manastira Grgeteg 1874., a sledeće godine za rektora Karlovačke bogoslovije. Ruvarac je bio na Patrijašijskom dvoru u Karlovcima savetnik nekoliko patrijaraha. Zbog sukobljavanja sa strogim patrijarhom Germanom Anđelićem 1882. godine, je uklonjen iz Karlovaca sa mesta rektora. Izabran je u dobrinačkom srezu za poslanika vladine strane (grofa Kuena Hedervarija) u Saboru Trojednice (Hrvatske) u Zagrebu, i tu ostao samo dve godine. Napustio je političko polje, razočaran pozadinom političke radnje, izgovarajući se da je „sit švindla”.

Po volji Anđelićevoj, koji ga više nije mogao trpeti u svojoj okolini, prvo je sklonjen u manastir Grgeteg, a potom je poslat za mandatara temišvarske eparhije, ali je odbio da bude vladika. Podneo je ostavku caru Franji Josifu, 19. decembra 1886. godine iz Grgetega.

Njegovom zaslugom izvršena je velika obnova manastirskog hrama, u kojem je ikonostas uradio njegov mnogo mlađi prijatelj Uroš Predić. Tu se intenzivno bavio naučnim radom. Poznat po svom nepokolebljivom stavu u brojnim polemikama često je zapadao u neprilike, ali je i dobijao brojna priznanja. Godine 1869. izabran je za članak Srpskog učenog društva. Postao je jedan od prvih redovnih članova Srpske kraljevske akademije 1888. godine.

Njegov istoriografski rad predstavlja period borbe za kritičku istoriografiju u srpskoj nauci. Ovaj pravac je na kraju i prevladao. Po njegovom učeniku i sledbeniku istoričaru dr Jovanu Radoniću, on nije bio „istorik”, već „kritik”. Obračun sa romantičarima izvršen je pre svega na polju proučavanja srednjovekovne srpske istorije. Najžešće polemike vodio je upravo sa glavnim predstavnikom romantičarske struje Pantom Srećkovićem. Jaša Tomić je napisao jednu knjigu kojom je hteo da „raskrinka” inadžiju Ruvarca.

Pisac Stevan Sremac (inače profesor istorije) nije cenio ono što je radio ’fruškogorski kaluđer’, pa je za njega sarkastično primetio: „Ostavite ga, taj vam čeprka po prošlosti kao kokoš po nekom đubrištu”.

Akademik Čedomir Popov je sa vremenske distance (od veka) uočio „i jednu ozbiljnu manu njegovog kritičkog metoda u istoriografiji: briljantnu heuristiku i nerazvijenu hermeneutiku“

Pored toga što je bio arhimandrit, nakon njegovog upokojenja je navedeno ostalo – njegovo društveno delovanje: član patronata Monaške škole, predsednik ispitnog poverenstva za osposobljavanje veroučitelja u srednjim školama Karlovačke mitropolije, pravi član Srpske kraljevske akademije u Beogradu, član Jugoslovnske akademije u Zagrebu, član Književnog odeljenja Matice srpske, član patronata velike srpske gimnazije u Karlovcima te nosilac srpskog kraljevskog ordena Svetog Save.

Umro je 8. avgusta rano izjutra 1905. godine u svojoj, monaškoj ćeliji Manastira Grgeteg.

Dela: „Odlomci o grofu Đorđu Brankoviću i Arseniju Crnojeviću, patrijarhu“, „O knezu Lazaru“, „Montenegrina“, „O pećkim patrijarsima“, „Kraljice i carice srpske“.