Jovan Sterija Popović

Srpski pisac Jovan Sterija Popović, prvi srpski komediograf, “otac” srpske drame rođen je 13. januara 1806. godine u Vršcu u trgovačkoj porodici.

Kao načelnik ministarstva prosvete Srbije (od 1842. godine) obavio je pionirski rad u organizovanju školstva, pokrenuo inicijativu za osnivanje Akademije nauka, Narodne biblioteke i Narodnog muzeja. Učestvovao je u organizovanju prvog beogradskog teatra (Pozorište na Đumruku) koji je 1841. godine otvoren njegovom tragedijom “Smrt Stefana Dečanskog”. Sterijine drame su više od 100 godina na pozorišnim repertoarima. Najpoznatija dela: “Laža i paralaža, “Pokondirena tikva”, “Kir Janja”, “Rodoljupci”.

Iako nije zabeležio mnogo o životu svojih roditelja, poznato je da je njegov otac došljak, ali nije poznato odakle je došao. Kuća u kojoj je Sterija odrastao nalazi se u Vršcu, na početku Pijace vršačke, veoma blizu Saborne – Velike crkve.

Svoje obrazovanje osnovno i srednje započeo je u Vršcu, a školovao se i u Temišvaru i Pešti, da bi studije prava završio u Kežmaroku.

U periodu kada je osnovnu školu pohađao u Pešti, Sterija je posetio nemačko pozorište u kom su se igrala klasična pozorišna dela sa prvom glumačkom postavom iz Mađarske. Posebno su mu se dopali pozorišni komadi komičnog sadržaja, koji su se sastojali od tipova ličnosti koji su mu već tada bili poznati, a koji su bili deo bidermajerskog građanstva.

S obzirom na to da se školovao za advokata – jedno vreme se time i bavio u svom rodnom mestu. Advokatsku karijeru u Vršcu prekinuo je poziv u Kragujevac na radno mesto profesora na Liceju, što je Sterija veoma rado prihvatio.

Nakon profesorskog staža, 1842. godine postao je načelnik Ministarstva prosvete, a na ovoj poziciji ostao je narednih osam godina. U ovom periodu bio je veoma aktivan i zalagao se otvaranje mnogih kulturnih institucija i pokretanje mnogih kulturnih akcija.

Kao načelnik Ministarstva prosvete organizovao je nastavu svih srednjih škola, a bio je i jedan od osnivača Učenog srpskog društva. Pored toga, pokrenuo je inicijativu za osnivanje Akademije nauka, Narodne biblioteke, a 10. maja 1844. godine osnovao je najstariju muzejsku ustanovu u Srbiji – “Muzeum serbski”, odnosno Narodni muzej u Beogradu.

Tragedija koju je napisao Jovan Sterija Popović, pod nazivom “Smrt Stefana Dečanskog”, bilo je prvo delo koje je izvedenu u prvom beogradskom teatru (pozorište na Đumruku) koji je Sterija i osnovao 1841. godine.

Školski zakon – “Ustrojenje javnog učilišnog nastavlenija” kao načelnik Ministarstva prosvete doneo je 1844. godine, čime je po prvi put u Srbiji gimnastika postala predmet u školi od prvog do šestog razreda gimnazije, ali ipak nije bio obavezan za sve đake.

Osim zakona vezanog za školstvo, Sterija je zaslužan i za donošenje zakona o zaštiti spomenika kulture, zahvaljujući kom su i danas očuvana mnoga kulturna nasleđa Srbije.

Jovan Sterija Popović je sa pisanjem počeo još u ranoj mladosti.

Nešto kasnije na njega i njegovo stvaralaštvo počinje da utiče Milovan Vidaković, po uzro na koga piše svoj prvi roman, pod nazivom “Boj na Kosovu ili Milan Toplica i Zoraida”. Iako je ovo delo bilo loša prerada jednog romana francuskog pisca Florijana iz 18. veka, bilo je veoma značajno je predstavljalo pokušaj da se tuđa građa prenese u okvir srpske prošlosti, što je radio i Milovan Vidaković, na kog se ugledao u tom periodu.

Roman “Boj na Kosovu ili Milan Toplica i Zoraida” bio je pun različitih nelogičnosti i nedostataka, ali je zahvaljujući njemu uspeo kasnije da uspešnije napiše naredno delo – satirični spis “Roman bez romana”, kojim je ismevao način na koji je i sam ranije pisao, a veoma oštro je kritikovao dela Milovana Vidakovića i njegovih sledbenika, iako je i sam bio jedan od njih.

Njegov književni rad i shvatanje postali su realističniji, što se pojačavalo vremenom i svakim novim napisanim delom.

Sterija predstavlja pre svega dramskog pisca, a prvi je kod nas koji je ovom književnom rodu dodao nove i bolje detalje. Aktivno je radio i u pozorištu, trudeći se da njegova dela budu što bolje prikazana na sceni.

U početku je veoma nevešto pokušavao da dramski prikaže književna dela – najčešće narodne pesme, među kojima su “Nevinost” ili “Svetislav i Mileva”, “Miloš Obilić” i “Nahod Simeon”. Njegova prva dela koja su bila prikazana u pozorištu nisu imala previše književne vrednosti, ali su bile po ukusu publike koja je u to vreme bila veoma rodoljubiva.

Među njegovim prvim istorijskim dramama nalaze se: “Smrt Stefana Dečanskog”, “Vladislav”, “Skenderbeg”, “Lahan”; pozorišni komad “Ajduci” – koji je bio veoma popularan u to vreme, a koji je inspirisan narodnom pesmom.

Nakon veoma aktivnog dela života, kada je kao načelnik Ministarstva prosvete doprineo stvaranju mnogih kulturnih institucija, a istovremeno stvarajući dela koja će kasnije predstavljati neka od najznačajnijih u srpskoj knjiženosti, Jovan Sterija Popović se povukao od javnosti.

Zbog različitih nesuglasica u političkom svetu i razočarenja u društvo i ljude, Sterija je pred kraj svog života svoj pesimizam pretočio u zbirku stihova “Davorje” – 1854. godine. Cela zbirka štampana je starim crkvenim pismom, a stihovi koji su se našli unutra predstavljali su bolnu, pesmističnu liriku satkanu od intimne filozofije o bolu, stradanju i smrti.

Jovan Sterija Popoviće preminuo je u Vršcu, 10. marta 1856. godine, sa samo 50 godina.

Iako predstavlja osnivača srpske drame, Sterijina uloga komediografa je još značajnija za istoriju pozorišta kod nas. Upravo je na ovaj način, stvarajući komična dela realizma ispoljio svoj književni talenat u potpunosti.

Komedije koje je napisao su: “Laža i paralaža”, “Tvrdica”, “Pokondirena tikva”, “Zla žena”, “Ženidba i udadba”, “Kir Janja”, “Rodoljupci”, “Beograd nekad i sad”.

Od 1956. godine u Novom Sadu se održava festival “Sterijino pozorje” na kome učestvuju pozorišta kako iz Srbije, tako i iz inostranstva, a igraju se dela jugoslovenskih pisaca. Festival u čast Jovana Sterije Popovića predstavlja najznačajniju pozorišnu manifestaciju u Srbiji.