Miloš Stojković: Srbi su u Severnoj Makedoniji taoci višedecenijskog crkvenog raskola

Član srpskog kulturnog informativnog centra „Spona“ iz Skoplja Miloš Stojković kaže da  je apel koje je ovo udruženje uputilo posle prefarbavanja i preimenovanja fresaka u manastiru Svetog Joakima Osogovskog kod Krive Palanke „vapaj“ da se prestane sa praksom prekrajanja, falsifikovanja i brisanja srpskog kulturnog nasleđa na teritoriji Severne Makedonije.

Stojković ističe da je reagovanje „Spone“ bio jedini način da se predupredi bilo kakvo slično „molerisanje“ koje bi se u budućnosti moglo nastaviti otvorenim uništavanjem i preimenovanjem starijih srednjovekovnih fresaka i ikona koje nose prefiks „srpski“.

Član „Spone“ naglašava da je većina Srba u Severnoj Makedoniji sa ogorčenjem, ali i delimičnom apatijom gleda na ovaj nemili akt.

„Decenijama su ovdašnji Srbi ostavljeni nezaštićeni od matice, pa i SPC- Srpska kulturna baštinu na tlu Severne Makedonije jednostavno je ostavljena na milost i nemilost dobronamernim i onima koji to nisu. Primetna je „glasna tišina“ institucija matice Srbije u vezi očuvanja crkvene i srednjevekovne, ali i novovekovne baštine, što svim Srbima ovde posebno teško pada“ kaže Stojković.

Naglašava da je osim povremenih pokušaja i deklarativne podrške, potreban sistematski, stalan i institucionalan pristup i sveobuhvatan napor institucija matice Srbije, akademske i stručne struke ali i crkvenih vlasti SPC „čija je Severna Makedonija kanonska teritorija.

„Kroz autonomnu crkvu Pravoslavne ohridske arhiepiskopije, medije i opštu javnost, Srbi i srpska baština ne bi ostali zaboravljeni i „tuđi“  za buduće naraštaje“, naglasio je. 

Kakva se poruka prekrajanjem istorijskih činjenica i preimenovanjem fresaka u crkvama šalje srpskoj zajednici? Položaju preostalih Srba u Severnoj Makedoniji ali i njihovom organizovanju i ulozi „Spone“ za portal Riznica. net govori član srpskog kulturnog informativnog centra, po vokaciji istoričar, Miloš Stojković, rođen u Prokuplju, a već četiri godine živi i radi u Skoplju.

Posebno bolno pitanje za Srbe u Severnoj Makedoniji je stanje spomenika kulture i drevnih hramova  u uslovima poznatog višedecenijskog crkvenog raskola.

Kako biste opisali ili ocenili položaj srpske zajednice u Severnoj Makedoniji?

Srpski narod u Severnoj Makedoniji hronično je razjedinjen. U sadašnjim okolnostima nedovoljno spremni, razjedinjeni i bez prave podrške iz matice Srbije. Generalno, na papiru Srbi imaju sva prava u državi, no pitanje šta se u praksi od toga sprovodi. Zvanični podaci sa poslednjeg popisa iz 2002. govore da ih je nešto manje od 36.000 ili oko 1,78 odsto. No, popisa od tada nije bilo. Srba ima mahom na severu, u severozapadnom delu zemlje, nešto u dolini Vardara na jugu. Veliki broj Srba je nažalost u oduženom višedecenijskom procesu asimilacije „nestao“, pretopljen je, prepušteni samima sebi bez prava na slobodu veroispovesti, bez jake školske ustanove.

Takođe sve češće se može svedočiti zapuštanje maternjeg srpskog jezika i u porodici. U redovnom procesu obrazovanja samo u tri osnovne škole postoje odeljenja sa nastavom na srpskom jeziku. U srednjim školama, uprkos zakonskoj mogućnosti, nema nijednog učenika koji se obrazuje na srpskom jeziku. Nadamo se da će na dugo najavljivanom popisu. Očekuje da će biti sproveden 2021. godine, a da će Srbi u najvećoj meri iskoristiti priliku i iskazati svoju srpsku nacionalnu pripadnosti i poreklo – status koji je priznat u Ustavu Republike Severne Makedonije.

Poguban proces asimilacije Srba u Severnoj Makedoniji, pored suzbijenog obrazovanja na maternjem jeziku, decenijama se uspešno hrani verskim otuđenjem. U Makedoniji je za Srbe posebno bolno pitanje vrednih srpskih spomenika kulture, drevnih hramova, u uslovima poznatog višedecenijskog crkvenog raskola. Na teritoriji Severne Makedonije nalaze se 863 srednjovekovne crkve i to su većinom zadužbine srpskih vladara. Svi hramovi su u vladavini nekanonske MPC, dok kanonska Pravoslavna Ohridska Arhiepiskopija (POA), autonomna crkva pri Pećkoj Partijaršiji, svoja Bogosluženja izvodi u paraklisima, po stanovima i kućama, vikendicama, budući da državne vlasti u Skoplju odbijaju da registruju njeno delovanje. I pored uspostavljanja kanonskog poretka u takvim okolnostima, činjenica je da su Srbi u Severnoj Makedoniji, kao jedini narod u Evropi, taoci višedecenijskog crkvenog raskola još od 1967. godine, nastalog jednostranim izdvajanjem takozvane Makedonske pravoslavne crkve iz kanonskog liturgijskog jedinstva Srpske pravoslavne crkve. Verujući Srbi u Severnoj Makedoniji, praktično su u 21. veku lišeni osnovnih prava na slobodu veroispovesti u kanonskoj crkvi, bez hramova. Makedonija je potpisnica Evropske povolje o ljudskim pravima, ali po ovom pitanju Srbi u ovoj zemlji u 21. veku, ostaju uskraćeni za najosnovnije ljudsko pravo, slobodu veroispovesti.

Evropski sud za ljudska prava iz Strazbura je 2017. doneo presudu da je država Makedonija u obavezi da registruje kanonsku Pravoslavnu ohridsku ahiepiskpiju, ali se država jednostavno oglušila na ovu pravno obavezujuću i konačnu presudu. Ovo specifično stanje, veoma je teško praktično objasniti, jer je sve na prvi pogled „isto i normalno“. Ne postoji vidljivi progon, ali kako objasniti činjenicu da pored toliko srpskih svetinja na ovom protoru, nemamo mogućnost da u nemanjićkim zadužbinama „sveti prinos u miru uznesemo,, …

• 

Menjanje natpisa uz uništavanje plave pozadine, upotrebu nevešte i nervozne „kaligrafije“, predstavlja sramotno skrnavljenje fresaka.

Nedavno ste alarmirali javnost o nesvakidašnjem kulturološko istorijskom incidentu – činu falsifikovanja i prekrajanja istorijskog nasleđa. U manastiru Sv. Joakima Osogovskog kod Krive Palanke imena srpskih vladara, ktitora i kraljeva prefarbana i zamenjena imenima drugih svetitelja.

Apel (http://srbi.org.mk/apel-da-se-oskrnavljene-freske-u-manastiru-sv-joakima-osogovskog-kod-krive-palanke-vrate-u-prvobitno-stanje/) na neki način predstavlja i „vapaj“ da se prestane sa praksom prekrajanja, falsifikovanja i brisanja srpskog kulturnog nasleđa na teritoriji naše domicilne države Severne Makedonije. To drevno nasleđe sa ponosom baštinimo još iz perioda srednjevekovne srpske države Nemanjića i njihovih rođaka-naslednika Mrnjavčevića, Dejanovića, Brankovića, Paskačića i drugih velikaša i vlastele srpske koji su svojim zadužbinama premrežili gotovo svaki kutak S. Makedonije.

Nakon posete nekoliko članova SPONA-e Osogovskom manastiru polovinom novembra ove godine bili smo zaista neprijatno iznenađeni i zatečeni vidljivim intervencijama iznad predstava šest svehrišćanskih i pravoslavnih svetitelja, ali i srpskih srednjevekovnih vladara i poglavara Sv. cara Uroša, Sv. cara Lazara (u originalu freske stajalo je: „Sv. Car Lazar u polasku na Kosovo“), Sv. kralja Milutina, Sv. Stefana Dečanskog, Sv. Stefana Prvovenčanog i Sv. Nikodima – arhiepiskopa srpskog, koji su ovim neprimerenim i vandalskim aktom devastacije kulturne baštine i pokušajem prekrajanja istorijskih činjenica preimenovani u Sv. cara Vladimira Kijevskog, Sv. cara Jovana Milostivog, Sv. cara Konstantina Velikog, Sv. Nićifora Foku (takođe vizantijskog cara – prim. M.S.), Sv. cara Justinijana Prvog i Sv. Kavasila – arhiepiskopa ohridskog.

• 

Sloj freskopisa u Osogovu, dar lokalnog stanovništva, u tri navrata (1885.–1887, 1932.–1933. i 1943.–1945.) izradio je čuveni freskopisac Dimitrija Andonov „Popradiški“ (1859.-1954.), prvi makedonski svetovni slikar (laik), a pre njega (1884.) bili su angažovani freskopisci, Miron Iliev, Avram Dičov (sin Dimitrija Krstevića) i Grigorie Petrovič iz rekanskog sela Tresonča. Konkretne freske srpskih vladara i arhiepiskopa su naslikane 1932. g. na južnom i 1933. g. na severnom zidu glavne manastirske crkve posvećene Sv. Joakimu Osogovskom. Menjanje natpisa uz uništavanje plave pozadine, upotrebu nevešte i nervozne „kaligrafije“, predstavlja sramotno skrnavljenje fresaka. Znači i da je izvorni umetnički rad velikog slikara Dimitrija Andonova, oskrnavljen i kompromitovan.

Naš Apel jeste i način da se predupredi bilo kakvo slično „molerisanje“,  koje bi se moglo u budućnosti nastaviti, otvorenim uništavanjem i preimenovanjem još starijih srednjovekovnih fresaka i ikona, koje imaju prefiks „srpski“, zatim uništavanjem rukopisnog nasleđa koje potiče iz srednjovekovnog srpskog perioda u Makedoniji, a koje je najviše proučavao i popisao Rus Vladimir Mošin (1894.–1987.). Na osnovu njegovih filoloških istraživanja i inventarisanja rukopisa zaključuje se da je 90 % drevnih ćiriličnih manuskripata u Državnom arhivu Makedonije srpskog porekla, prema korišćenom jeziku, pravopisu i crkvenoj redakciji.

Krajem 19. veka od strane egzarhijskog sveštenika „Dionisija, zografa Blgarina“, u manastirskoj crki je potpuno uništen ktitorski freskopis Mrnjavčevića, a na mesto starog živopisa ovaj egzarhijski iguman je postavio njegovom rukom izrađene fantastične i beznačajne slike ptica i zmajeva.

Kome smeta nasleđe SPC u Makedoniji?

Srpsko kulturno i istorijsko nasleđe se osim kroz materijalne spomenike kulture, baštinu, može posmatrati i kroz duhovno predanje (kulta svetorodnih Nemanjića i Sv. kneza Lazara – mučenika kosovskog, epa o Kraljeviću Marku itd.), običaje (Krsne Slave, način proslavljanja Božića nalaganjem Badnjaka, lično ime Srbin – Srbinović itd.), toponimiju (sela Srbjani, Srbinovo, Srbinova reka, Srbinova njiva, sela Zvečan i Kosovo), ali i filološko-jezičke bliskosti (npr. oblik biblijskog  i ličnog imena Sv. Jovan/Jovana umesto Sv. Ivan/Ivana kao kod ostalih Slovena itd.).

Upravo ovakvo nasleđe je bilo često predmet destrukcije, modeliranja, preimenovanja i promene njegove suštine ili nametnute pogrešne interpretacije prošlosti kako bi se opravdala trenutna „politička realnost“ ili kreirala neka drugačija buduća svest kolektiviteta pravoslavnog življa. Nestankom srpske srednjevekovne države na ovim prostorima 1392./93. g. osvajanjem Skoplja od strane Osmanlija od gospodara Vuka Brankovića i nestankom vazalnih oblasti kralja Marka Mrnjavčevića i despota Konstantina Dejanovića Dragaša 1395. g, započeo je proces islamizacije, koji se u početku nije odvijao većim intenzitetom i pre svega u većim gradskim i upravnim centrima na važnim komunikacijama. Taj proces se svoje ubrzanje dobio nakon velike Seobe 1689/90. godine, koja je i počela sa prostora od Kačanika i Skoplja, Velesa, Štipa, Kumanova i Prilepa, kada u većim masama na mesto srpskog i ostalog hrišćanskog stanovništva dolazi arbanaško stanovništvo, koje brzim prelaskom u islam narušava dotadašnje demogrfsko-versko i kulturološko stanje.

• 

Ukidanjem Pećke patrijaršije 1766. g, koja se na jugu protezala linijom Milutinovih osvajanja, iznad Velesa, Prilepa, Ohrida i Štipa, dolazi do jačanja helenističkog uticaja pod okriljem Carigradske patrijaršije. Smatra se među filolozima da je nedostatak potpune padežne prakse u lokalnim govorima, kao i na njima kodifikovanom makedonskom jeziku, upravo posledica uticaja grčkog jezika i kulture. To stanje je bilo dodatno zakomplikovano, na štetu srpskog identiteta i njegove kulturne baštine uspostavljanjem tzv. „Bugarske egzarhije“ 1870. / 72. godine. Uprkos činjenici da je Kneževina Srbija u početku podržavala stvaranje Egzarhije i njeno delovanje, kao slovenske crkve protiv helenizacije Srba, ubrzo se pokazalo, a posebno nakon srpsko-turskih ratova 1876./78. i projektovanja Sanstefanske „velike“ Bugarske (ruskog projekta kao i same „Egzarhije“) da je upravo ona najveći negator srpske kulturne baštine i identiteta u Maćedoniji.

Napomenućemo samo primer nasilnog uništenja fresaka kralja Vukašina i sinova mu Marka, Ivaniša, Dmitra i Andraša u zadužbini Mrnjavčevića u crkvi Sv. Dimitrija Solunskog u Markovoj Sušici kod Skoplja. Krajem 19. veka u manstirskoj crkvi je od strane egzarhijskog sveštenika „Dionisija, zografa Blgarina“, potpuno uništen ktitorski freskopis Mrnjavčevića, a na mesto starog živopisa ovaj egzarhijski iguman je postavio njegovom rukom izrađene fantastične i beznačajne slike ptica i zmajeva.

Nakon 1912/18. godine stanje se svakao na bolje menja, kada i sama SPC dobija kanonsku ingerenciju nad ovim prostorom. Nakon aprilske katastrofe 1941. godine, srpsko kulturno nasleđe i samo stanovništvo ponovo postaje meta bugarsko-albanskog i nemačko-italijanskog progona i okupacije. Godine 1945. g. posle stvaranja druge socijalističke Jugoslavije, a u okviru nje federalne Makedonije, stanje srpskih spomenika i memorijala ostaje van tokova, pažnje i mogućnosti da se ona tumači, koristi i obeležava u izvornom i integrativnom obliku sa ostalom srpskom baštinom.

• 

U vezi konkretnog slučaja preimenovanja fresaka u Osogovakom manastiru, ne možemo znati ili sumnjati ko bi tačno mogao tako drsko i naivno intervenisati. Mi se nadamo da je to ipak samo delo nekog neodgovornog pojedinca ili grupe, koja ima nesmetan pristup manastiru, ali ne i deo sistematskog uklanjanja i falsifikovanja i ovih malobrojnih srpskih tragova istorijskog trajanja na tlu Severne Makedonije. Nadamo se da će nadležni organi dati tačan odgovor ko je, kada, kako i zašto učinio ovakav nemio čin, u skladu sa zakonskim odredbama naše domicilne države Severne Makedonije.

Kako se prefarbavanje i preimenovanje fresaka komentariše među srpskom zajednicom?

Može se reći da je zajednica i po ovom pitanju prilično različito postavljena, dok je deo asocijacija potpuno van događanja, politički prvaci se i na ovom pitanji bave samopromocijom i ubiranjem jeftinih političkih poena, te stvari predstavljaju iz svog ugla. Većina naših sunarodnika sa ogorčenjem, ali i delimičnom apatijom gleda na ovaj nemili akt, jer su decenijama unazad ostavljeni nezaštićeni od matice, pa i SPC, koje su jednostavno ostavile srpsku kulturnu baštinu na tlu Severne Makedonije na milost i nemilost dobronamernim i onima koji to nisu na „slobodu delanja“. Primetna je „glasna tišina“ institucija matice Srbije u vezi očuvanja crkvene i srednjevekovne, ali i novovekovne baštine, što svim Srbima u Severnoj Makedoniji posebno teško pada. Osim povremenih pokušaja i deklarativne podrške, potreban je sistematski, stalan i naučno utemeljen pristup i sveobuhvatan napor institucija matice Srbije, akademske i stručne zajednice, crkvenih vlasti SPC (čija je Severna Makedonija kanonska teritorija, kroz autonomnu crkvu Pravoslavnu ohridsku arhiepiskopiju), medija i opšte javnosti, kako Srbi i srpska baština ovde ne bi (p)ostala zaboravljena, „tuđa“ i nestala kao takva za buduće naraštaje.

• 

Putem makedonskih medija, nezvanično smo saznali, da je Ministarstvo kulture naložilo pomenutoj Upravi da pošalje stručnu komisiju na teren i sačini zvaničan izveštaj o stanju dela preimenovanih fresaka u Osogovskom manastiru

Da li očekujete odgovor, osudu ili reakciju neke odgovorne institucije u Severnoj Makedoniji povodom slučaja u Ostrogovoskom manstiru?

Do trenutka našeg razgovora za portal Riznica.net nismo još uvek dobili zvaničan i pismen odgovor od strane Ministarstva kulture i njihove Uprave za zaštitu kulturnog nasleđa, direktno nadležnoj i najkompetentnijoj instituciji od svih kojima smo se obratili našim Apelom, na samom početku decembra 2020. godine. SPONA se zvanično i pismeno obratila Ministarstvu kulture, Predsedniku države i Vlade Severne Makedonije, kao i Gradonačelniku opštine Kriva Palanka, kako bi argumentovano i faktografski bili upoznati sa devastacijom dela fresaka u pomenutom manastiru i u skladu sa svojim zakonskim ovlašćenjima i obavezama reagovali i zvanično postupili. To se posebno odnosi na već pomenuto Ministarstvo kulture i njihovu Upravu za zaštitu kulturnog nasleđa koji su direktno nadležni za sprovođenje Zakona o zaštiti kulturnog nasleđa Severne Makedonije, jer je prema našem tumačenju zakonskih odredbi prekršeno desetak članova pomenutog Zakona. Do sada su nam se zvanično obratili nacionalni koordinator za interkulturalizam, društvo za razvoj kulture i međuresornu saradnju u Vladi Republike Severne Makedonije, g-din Robert Alađozovski, koji nas je obavestio da je po prijemu našeg Apela alarmirao direktora Uprave za zaštitu kulturnog nasleđa i direktora državne Komisije za odnose sa verskim zajednicama i religijskim grupama, ali i iz Kabineta Predsednika Republike S. Makedonije koji su nam obavestili zvaničnim dopisom da su obavestili zvanične državne institucije i da su one već preduzele određene korake, ne navodeći konkretno koje. Putem makedonskih medija, nezvanično smo saznali, da je Ministarstvo kulture naložilo pomenutoj Upravi da pošalje stručnu komisiju na teren i sačini zvaničan izveštaj o stanju dela preimenovanih fresaka u Osogovskom manastiru, te se nadamo da će po njihovom angažovanju i SPONA, ali i celokupna javnost Severne Makedonije, pogotovu mi makedonski Srbi, dobiti zvanične informacije o tome ko je, kada, kako, sa kojim motivom i naredbom učinio ovaj krajnje neprimeren akt, sa jasnom srbofobnom notom selektivne kulturološke devastacije i istorijskog revizionizma i falsifikovanja.

• 

Kakva se poruka ovim šalje Srbima i uopšte SPC?

Poruka je po nama prilično jasna. Za sada još uvek nepoznatim počiniocima ovog krivičnog dela akta devastacije kulturnog spomenika od nacionalnog značaja smetala su samo imena svetitelja – srpskih vladara i crkvenog poglavara, dok su ostale freske ostale netaknute. Čudi i činjenica da su imena srpskih vladara-svetitelja zamenjena ruskim i grčkim, valjda kao manje „zlo“ i neprijatna činjenica (samo)spoznaje i podsetnik tradicije, istorijskog trajanja i bitisanja Srba na ovim prostorima, te je takav simvol trebalo brže bolje i materijalno ukloniti ili zameniti prihvatljivijem današnjem tumačenju „prošlosti“. Ovakav način selektivnog brisanja imena srpskih vladara jeste i očigledan srbofobni akt, koji je retko gde zabeležen.

Najstarija sačuvana freska Sv. Joakima Osogovskog nalazi se u drugoj Milutinovoj zadužbini, u crkvi Sv. Đorđa u Starom Nagoričinu, naslikana 1316/18. godine, u čijoj blizini se nalazila prva isposnica i začetak kulta Sv. Prohora Pčinjskog.

Mnogi od nas su nažalost za Osogovski manastir čuli tek posle devastacije fresaka u njemu. Recite nam zbog čega je on važan za srpsku istoriju? Da li su pomenuti srpski svetitelji tu „slučajno naslikani“ ili postoji istorijska logičnost i zadužbinarska veza?

Manastir potiče iz 12. veka i svoj najveći razvoj imao je tokom perioda Nemanjića, od kralja Milutina, sina mu Stefana, zatim kralja i cara Dušana, pa i rođaka Nemanjića Dejanovića – Dragaša.

Crkva sa pomenutim  freskama izgrađena je u periodu 1847.-1851. godine od strane čuvenog graditelja Andrije Damjanova iz okoline Velesa, koji je osim ovog hrama, graditelj i crkve Sv. Bogorodice u Skoplju (koju je započeo njegov otac), Sv. Jovana u Kratovu (1836.), Sv. Pantelejmona u Velesu (1840.), Sv. Ilije u Pečenjevcu kod Leskovca (1844.), Sv. Apostola u Turekovcu kod Leskovca (1845., izgorela 1995.), Uspenja Sv. Bogorodice u Novom Selu kod Štipa (1850.), Sv. Nikole u Kumanovu (1851.), Sv. Georgija u Smederevu (1851.-54.), Silaska Sv. Duha na apostole u Nišu (1857.-72.), Sv. Trojice u Novoj Varoši (1857.-73.), Sv. Bogorodice u Čajniču u BiH (1857.-63.), Sv. Trojice u Vranju (1858.-60.), Sv. Arhangela Mihaila u Gornjem Čičevu kod Velesa (1861.), Sabornog hrama Roždestva presvete Bogorodice u Sarajevu (1863.-68.), Saborne crkve Sv. Trojice u Pirotu (1868.), te crkve Sv. Trojice (Nova crkva) u Mostaru (1873., minirana 1992. čija obnova je u toku).

• 

Neposredno pored ove crkve iz 19. veka, sačuvana je i jednobrodna crkva Sv. Bogorodice iz XIV veka, koja svoj današnji izgled ima iz doba kralja Milutina, ali njen freskopis, na žalost, nije sačuvan.

Da je manastir i kult Sv. Joakima Osogovskog bio negovan i afirmisan tokom vladavine Nemanjića govore mnogi istorijski izvori. Za kralja Milutina osim graditeljske obnove porušenih i zapuštenih hramova, među kojima je i Osogovski manastir, vezuje se i uzdizanje kulta Sv. Joakima, kao i ostale „duhovne“ slovenske braće: Sv. Jovana Rilskog, Sv. Gavrila Lesnovskog i Sv. Prohora Pčinjskog. Naime do sada najstarija sačuvana freska Sv. Joakima Osogovskog nalazi se u drugoj Milutinovoj zadužbini, u crkvi Sv. Đorđa u Starom Nagoričinu, naslikana 1316/18. godine, u čijoj blizini se nalazila prva isposnica i začetak kulta Sv. Prohora Pčinjskog. O značaju kralja Milutina za obnovu i izgradnju manastira Sv. Joakima svedoči nam i Karlovački letopis iz 1505. godine, najstariji sačuvani istorijski dokument u kome se pominje Osogovski manastir, a koji kralja Milutina pominje kao njegovog osnivača i zadužbinara. U istorijskim izvorima – crkvenim letopisima ostalo je zabeleženo da je prilikom pohoda prema najstarija sačuvana freska Sv. Joakima Osogovskog nalazi se u drugoj Milutinovoj zadužbini, u crkvi Sv. Đorđa u Starom Nagoričinu, naslikana 1316./18. godine, u čijoj blizini se nalazila prva isposnica i začetak kulta Sv. Prohora Pčinjskog. u susret predstojećem boju iz 1330. godine protiv bugarskog cara Šišmana I, kralj Stefan Dečanski (1321.-1331.) zajedno sa svojim sinom, mladim kraljem Dušanom, posetio manastir Sv. Joakima, pomolivši se za uspeh njegove vojske u ratu.

• 

Nakon uspeha u ratu, kult Sv. Joakima se još više učvrstio i raširio u pravoslavnom slovenskom svetu, a posebno među Srbima toga doba. Kasniji kralj, a od 1346. g. i car, Stefan Dušan nastavlja praksu svojih prethodnika bogatim darivanjem manastira, a to čine i kasniji oblasni gospodari sevastokrator Vlatko Paskačić i Dragaši: sevastokrator i despot Dejan sa sinovima despotom Jovanom i sevastokratorom Konstantinom Dejanovićem. Konstantin Dragaš, gospodar Velbuške oblasti, u sačuvanim letopisima pominje dr i kao jedan od obnovitelja manastira. Smrću ovog srpskog velmože 1395. godine, cela oblast potpada pod viševekovnu osmansku vlast, kao i sam manastir.  Upravo period XIII i XIV veka predstavlja vrhunac razvitka i obnove manastira, njegovih metoha i monaške zajednice, o čemu govore sačuvani istorijski izvori. U samom manastiru se zamonašio i čuveni Isaija Serski, srpski srednjovekovni pisac, prevodilac i crkveni diplomata druge polovine XIV veka i budući iguman manastira Hilandar. Isaija je u Osogovskom manastiru napisao i jedan službenik 1346./47. godine, oživljavajući tako staru letopisnu tradiciju manastira. Od ovog vremena veze ova dva velika manastira bile su neraskidive, o čemu svedoči i sačuvani prepis žitija Sv. Joakima iz 1789. godine, rad hilandarskog monaha Teodosija Lekova. Najstariji prepis službe Sv. Joakima Osogovskog potiče iz XIII veka i sačuvan je u Mineju sa prolozima. Pisan je u Osogovskom manastiru, a danas se čuva u riznici manastira Visoki Dečani u srpskoj Metohiji.

Pod turskom vlašću nastupa stagnacija manastira, ali je on i dalje nastavio da bude značajan duhovni i kulturno-ekonomski centar Slavišta i okoline. Istorijski izvori beleže da je na putu ka Bosni 1463. godine i sam osmanski sultan Mehmed II Osvajač boravio sa svojom pratnjom u manastiru. Obnavljanjem Pećke patrijaršije 1557. godine Slavište i Osogovski manastir potpadaju pod njenu jurisdikciju, kao i u periodu od kraja XIII veka do kraja XIV veka. Nakon strašnog zemljotresa, 1585. godine, ćustendilski mitropolit Visarion, osogovski iguman Gevrasije i jeromonah Stefan otišli su put Moskve kako bi od ruskog cara Teodora Ivanoviča tražili pomoć za njegovu obnovu. U podnetoj molbi 1586. godine pominje se „knez“ Konstantin Dejanović kao obnovitelj manastira. Tim činom darivanja pomoći, u spisak pomenika i ktitora Osogovskog manastira upisao se i ruski car Teodor Fjodor I Ivanovič. Manastirski letopisi beleže i posetu patrijarha pećkog Arsenija III Crnojevića Osogovskom manastiru 1683. godine prilikom putovanja na hodočašće do Svetog groba u Jerusalimu. Tom prilikom je patrijarh tu ostavio zapis.

Nakon neuspešnog vojevanja protiv Turaka i povlačenja austrijske vojske, te gušenja Karpoševog ustanka, čije je središte bio kumanovsko-krivopalanački kraj, nastupaju najteži dani u istoriji manastira. Narod je krenuo u Veliku seobu preko Dunava i Save, zajedno sa patrijarhom Arsenijem III, a manastir je pretrpeo teška razaranja i pustošenje.

Tokom XVIII  veka manastir je gotovo u potpunosti zamro, da bi od početka XIX veka ponovo pokrenuta njegova obnova. Iguman Teodosije se 1857. godine obratio Aleksandru I Karađorđeviću, knezu Srbije za pomoć radi izgradnje monaških ćelija (konaka), kao i nabavku knjiga i pribora za narodnu školu. Knez se odazvao apelu, te je poslao 25 austrijskih zlatnih dukata pomoći, 170 školskih knjiga i adekvatan pribor za školu u Krivoj Palanci. Sačuvana je i prepiska igumana Averikija sa kneževima Srbije Mihailom i Milanom Obrenovićem, kojima se obraćao za obnovu manastira. Manastir je 1924. godine posetio i kralj Aleksandar I Karađorđević, pomažući svetinju kao i njegovi prethodnici.

Kult Sv. Joakima Osogovskog vremenom je iz njegovog svetilišta, još od početka XIV veka postao raširen u svima krajevima Pećke arhiepiskopije/patrijaršije, ali i van nje. U samom manastiru nisu sačuvane srednjovekovne freske patrona, ali jesu u drugim crkvama i manastirima toga doba. Već smo napomenuli da je najstarija freska Sv. Joakima sačuvana u crkvi Sv. Đorđa u Starom Nagoričinu, zadužbini srpskog kralja Milutina. Lik ovog svetitelja nalazimo i u manastiru Arhangela Mihaila kod sela Lesnova, u manastiru Sv. Nikole u selu Psači, kao i u manastiru Sv. Prohora Pčinjskog. Lik S. Joakima nalazimo i u manastiru Sv. Jovana Rilskog. Upravo u ovom veku nastaje zajednički kult „duhovne braće“ Joakima Osogovskog, Jovana Rilskog, Prohora Pčinjskog i Gavrila Lesnovskog. Kasnije je lik S. Joakima oslikan i u manastiru Sv. Jovana Bogoslova, zadužbini despota Konstantina Dejanovića kod Caribroda u Srbiji, manastirskom kompleksu patrijaršije kod Peći, crkvi sv. Trojice u Pljevljima, crkvi Sv. Nikole u Orahovici u Slavoniji, crkvi Sv. Teodora Tirona i Sv. Teodora Stratilata u selu Razlogu kaj Debra, u crkvi Blagoveštenja u Ovčarsko-kablarskoj klisuri, u okolini Sofije (crkva Sv. Nikole) i Samokova (crkva Sv. Nikole u Alinskom manastiru – XVII vek), u selima Petralica, Trnovo, Gradac itd.

Zvanična istoriografija Makedonije ne priznaje da su Srbi živeli u Makedoniji od ranog srednjeg veka, a na ovom prostoru imali svoju srednjevekovnu državu od 13. veka, već da su došli kao „okupatori“ nakon 1912. godine, ali i od vremena srpskog kralja Milutina od 1282. g, pri čemu se srpska srednjevekovna baština tumači kao „okupatorske baze“ i to je zvaničan naučni i istoriografski narativ koji se predaje na Filozofskom fakultetu u Skoplju, kao i celokupnom obrazovnom sistemu

Da li je lako biti Srbin u društvu u kojoj je i dalje prisutna podela na Grkofile, Srbofile i Bugarofile?   

Ne možemo govoriti o podeli na Grkofile, Srbofile i Bugarofile u 20. ili 21. veku, jer je ona svakako anahrona i predstavlja istorijski recidiv iz 19. veka i perioda 20. veka do kraja Balkanskih ratova 1913. godine. Srpska zajednica, odnosno nacionalna manjina u Severnoj Makedoniji je prema važećem Ustavu priznata uz ostale manjine, albansku, tursku, romsku i vlašku. Naš status je dakle zakonski „pokriven“ ali su realne životne prepreke i dalje prisutne. Tako ćete ne retko čuti da se za lokalne i autohtone Srbe koji se nisu prepustili talasu asimilacije, koristi pežorativan naziv „Srboman“ – odnosno da su to Makedonci koji su zahvaćeni srpskom manijom (ludošću, mentalnom bolešću). Termin je ostao u upotrebi iz vremena delovanja Bugarske egzarhije i njenog oružanog krila BMORO/TMORO/VMORO sa kraja 19. i polovine 20. veka. Dakle i dalje je primetna stigmatizacija Srba, njihovog „praroditeljskog“ greha kao okupatora, tlačitelja, „monarhofašista“ i „četnika“. Zato i ne čudi porazna i česta praksa kod naših sunarodnika sa „srpskim“ prezimenom na –IĆ, da i pored toga što im je jedan ili su oba roditelja Srbi ili rođeni u današnjoj Srbiji, sebe definišu kao „Makedonce srpskog porekla“. Očigledno da kulturološka, verska ili jezička sličnost i bliskost koliko bile pozitivni element povezivanja, istovremeno su i element brze asimilacije (kroz samo jednu ili dve generacije), te sredstvo lične i kolektivne mimikrije i lakšeg „prihvatanja“ od strane okoline i skidanja nepotrebnog „žiga“ sa sebe i svojih potomaka.

Srpstvo kao jaka celina je izgubljeno. Iako je Makedonija bila grobnica srpskih vojnika u Kumanovskoj bitki 1912, kao i tokom Drugog balkanskog i Prvog svetskog rata, malo se čuvaju srpski spomenici, čak im se ne retko ograničava slobodan pristup, naročito nama Srbima iz S. Makedonije, koji smo dužni da svedočimo istinu. Zvanična istoriografija Makedonije ne priznaje da su Srbi živeli u Makedoniji od ranog srednjeg veka, a na ovom prostoru imali svoju srednjevekovnu državu od 13. veka, već da su došli kao „okupatori“ nakon 1912. godine, ali i od vremena srpskog kralja Milutina od 1282. g, pri čemu se srpska srednjevekovna baština tumači kao „okupatorske baze“ i to je zvaničan naučni i istoriografski narativ koji se predaje na Filozofskom fakultetu u Skoplju, kao i celokupnom obrazovnom sistemu. Srbi u Severnoj Makedoniji su u situaciji da teško čuvaju svoj nacionalni i duhovni identitet, svoje korene.

• 

Kada je „Spona“ formirana i da li je pre nje postojao neki druačiji način udruživanja srpske zajednice u Severnoj Makedoniji u cilju očuvanja nacionalnog identiteta?

Od raspada jugoslovenske države početkom devedesetih godina prošlog veka, Srbi u Makedoniji su se sporo organizovali. Prvo su osnovali  Udruženje Srba i Crnogoraca, a zatim Ujedinjenu srpsku zajednicu kao društvenu  i  Demokratsku partiju Srba u Makedoniji kao političku organizaciju. Kasnije su, mahom zbog sujeta, nejedinstva ili neprincipijelne politike određenih kadrova nastajale nove partije, organizacije i udruženja. Deo asocijacija bio je sastavljen od starijeg i iskusnijeg članstva, dok su politički prvaci podmlađivali kadrove. U međuvremenu je nastalo skoro trideset različitih srpskih asocijacija, ali u deceniji koja obuhvata kraj dvadesetog i početak dvadesetprvog veka nijedna nije pružala kvalitetan kulturni, umetnički sadržaj i dostojnog reprezenta srpskog kulturnog i duhovnog nasleđa. U takvim uslovima i okolnostima formirano je decembra 2005. godine građansko udruženje pod nazivom “SPONA – Kulturno informativni centar Srba u Makedoniji”.

• 

Koji su zadaci u uloga „Spone“ i koliko uspešno odolevate izazovima?

Početni okviri delovanja obuhvatili su pokretanje prvog internet portala SPONA:  www.srbi.org.mk na srpskom jeziku u Makedoniji, koji od 2006.  godine do danas neprekidno izveštava o životu i svakodnevnici Srba u Makedoniji, srpskoj tradiciji, predanju, duhovnosti, kulturnoj i spomeničkoj baštini, kao i o pojedincima i institucijama koje su obeležile njihovo postojanje i trajanje kroz godine i vekove i o uzajamnim vezama, kulturnim sponama Makedonaca i matice Srbije. Na internet portalu SPONA,  često bez ikakvih finansijskih sredstava,  nije prekidana sadržajna i ažurna informativna ponuda. Vremenom je njegov sadržaj i sveobuhvatna informativna platforma na srpskom jeziku podignuta na zavidan nivo i redizajniranim izgledom SPONA je dostigla nivo profesionalnih informativnih servisa. Proširena internet informativna ponuda portala SPONA, praćena je i na društvenim mrežama: Fejsbuk, Tviter, Instagram, Jutub, a čitaocima su od skoro dostupne aplikacije na Android Apple platformana, kao i internet radio SPONA.

Mi se kroz rad uvek nečemu novom nadamo, nekada i nesvesni kako uspevamo da i ovo malo uradimo, istaknemo, zabeležimo

Da li neko pomaže vaš rad, kako se finansirate?

Radimo u dobroj meri zahvaljujući entuzijazmu, ali i „iz inata“. Spona je osnovana 2005. g. i od tada sve aktivnosti su u znaku neprestane borbe, često bez ikakve podrške. Ali, i u najtežim iskušenjima, „Spona” istrajava, jer unutrašnja podrška postoji i mesto je gde Srbi mogu da se druže i pronađu podršku u opstanku. Primarni način finansiranja SPONA ostvaruje se projektnim finansiranjem, odnosno  konkurisanjem naših programskih godišnjih ili periodičnih aktivnosti pri institucijama matice Srbije (Ministarstvo za kulturu i informisanje, Uprava za saradnju sa dijasporom i Srbima u regionu pri Ministarstvu spoljnih poslova) i domicijalne države Severne Makedonije (Ministarstvo kulture, Grad Skoplje, Opština Centar itd.). Takođe su tu naši članovi i donatori koji prepoznaju naš rad i u skladu sa svojim mogućnostima pomažu kroz uplatu godišnjih članarina, donacija raznih vidova. Međutim, time možemo ostvariti finansiranje samo naše osnovne delatnosti u koje spada i svakodnevno funkcionisanje kancelarije u centru Skoplja, koja je jedinstven srpski kulturni kutak sa svojom bibliotekom, čitaonicom i radnim prostorom. Praktično, rad i učinak „Spone“ u proteklom periodu, iako sada bez ikakve podrške, objektivno je, bez lažne skromnosti, na nivou dometa dobro finansiranog državnog kulturnog centra. U sklopu aktivnosti na sprovođenju projekata programskog delovanja „Spone”, u Centru je, a zatim u alternativnim centrima kulture, u glavnom gradu Makedonije, organizovano više od 60 književnih radionica obradom dela istaknutih srpskih stvaralaca. Priređeno je 20-tak likovnih izložbi, niz pesničkih večeri, susreta i promocija knjiga, 20 filmskih projekcija, desetak tribina, predstavljanja turističkih potencijala centara iz Srbije…

Mi se kroz rad uvek nečemu novom nadamo, nekada i nesvesni kako uspevamo da i ovo malo uradimo, istaknemo, zabeležimo. Nešto kroz rad, humanitarne aktivnosti… nešto kroz zapise po Kosmetu, Makedoniji, susretanjima s ljudima u čestim pohodima, upoznavanjem, stalnim učenjem od naših ljudi u teškim iskušenjima… Naše kulturne, ali humanitarne aktivnosti, na prikupljanju pomoći za socijalno ugrožene, siromašne, srpske porodice, ne samo u Makedoniji, nego i na Kosovu i Metohiji, nastavljamo ne smanjenim intenzitetom. Uvek ima ljudi koji nas podrže, pomažu.