Tragična sudbina glavnog moskovskog hrama

Hram Hrista Spasitelja u Moskvi uništen je 5. decembra 1931. godine po nalogu Josifa Staljina.

Dana 25. decembra 1812. poslednji Napoleonov vojnik napustio je teritoriju Ruske Imperije. Istog dana car Aleksandar I je u Vilnjusu potpisao ukaz o izgradnji hrama Hrista Spasitelja u Moskvi „u znak zahvalnosti Bogu koji je spasao Rusiju od propasti.“ Kako se dan ruske pobede poklopio sa Božićem, glavni oltar je posvećen Roždestvu Hristovom.

Kamen temeljac je postavljen 12. oktobra 1817, na petogodišnjicu pobede nad francuskim zavojevačima, u Vorobjevoj Gori (Vrapčija Gora). Radovi su sporo napredovali.

Godine 1825. umire car Aleksandar I a sa njegovom smrću menjaju se i uslovi gradnje. Umesto prvobitnog neoklasicističkog zdanja sa mnoštvom masonskih obeležja, novi car Nikolaj I, donosi odluku o gradnji novog hrama, i to na drugom mestu.

Već u aprilu 1829. raspisan je novi konkurs. Pobednik je bio arhitekta Konstantin Tona. Hram je u projektu Konstantina Tona puno bliži tradicionalnoj pravoslavnoj crkvenoj arhitekturi, te je idejni tvorac ovog projekta nazvan ocem „novovizantijskog stila“.

Dana 10. septembra 1839. moskovski mitropolit Filaret je postavio kamen temeljac novog hrama, posvećenog dvadesetpetogodišnjici kraja rata.

Izgradnja hrama trajala je 44 godine. Hram je građen iz državnih sredstava, ali i iz dobrovoljnih priloga stanovništva.

Svi spoljašnji ukrasi i skulpture izgrađene su od belog mermera, pronađenog u selu Protopopovo, kraj Kolomenskoja, dok su prilazne stepenice napravljene od crvenog finskog granita. Za unutrašnjost hrama, osim zelenog ruskog labradorita i purpurnog kamena iz Šokša, korišćen je i italijanski mermer.

Osveštavanje hrama planirano je za 1881, ali zbog atentata na cara Aleksandra II je odloženo.

Osveštavanje hrama je obavljeno na Uskrs, 26. maja 1883. u prisustvu cele carske porodice. Ceremoniji su prisustvovali i malobrojni živi ratni veterani iz 1812. godine. Tada je prvi put izvedena i uvertira „1812“ koju je posebno za taj praznik, komponovao P. I. Čajkovski.

• 

Hram Hrista Spasitelja je za vrijeme carske Rusije bio glavna moskovska crkva — nazivan glavna katedrala.

U njemu je proslavljena stogodišnjica pobede na francuskom armadom i tristogodišnjica vlasti dinastije Romanov. Dana 26. aprila 1908. održana je služba posvećena otkrivanju spomenika Gogolju.

U Hramu je 5. novembra 1917, prvi put nakon vladavine Petra Velikog, izabran novi ruski patrijarh — Tihon.

U podne 5. decembra 1931, hram Hrista Spasitelja razoren je eksplozivom.

Poslije Oktobarske revolucije boljševičke vlasti su mnogim crkvama prenamenile ulogu, ili ih prosto srušile. Mesto hrama se pokazalo, zbog svoje blizine Kremlju, kao pogodna lokacija za izgradnju spomenika socijalizmu poznat kao Palata sovjeta. Spomenik je bio zamišljen kao višeetažno zdanje u savremenom stilu sa velikom Lenjinovom statuom na vrhu. Zbog toga je po naređenju Kaganoviča, u podne 5. decembra 1931, hram Hrista Spasitelja razoren eksplozivom.

Izgradnja Palate sovjeta bila je neizvesna zbog nedostatka finansijskih sredstava i čestih poplava reke Moskve.

Godine 1958, u vreme Nikite Hruščova, na mestu hrama je izgrađen bazenski kompleks koji će na tom mestu ostati sve do devete decenije 20. veka.

Novi hram je izgrađen za vreme Borisa Jeljcina pod rukovodstvom Zuraba Ceretelija (prvobitno Alekseja Denisova). Kontroverze su izazvale male promene u odnosu na original, kupole više nisu pozlaćene već su izrađene od titanijum nitrida, reljefi su urađeni od bronze umesto mermera, fasada je urađena od mermera umesto kamena a medaljoni su urađeni od polimera.