Grnčar kod Vitine, selo u kome se još okreće vodeničko kolo, a sportisti se poštuju
Grnčar je najstarije naselje u Gornjoj Moravi. Brojni arheološki lokaliteti iz različitih perioda svedoče o dugoj istoriji ovog mesta u kome danas živi blizu 400 Srba. Maskenbal „Babe i dede“ specifična je tradicija ovog kraja iako je pored hrišćanskih zadržao brojne paganske elemente u sebi.
Na oko pet kilometara jugoistočno od Vitine, podno brda Priboja, u plodnoj kotlini oko reke Grnčarice nalazi se pitomo selo u kome danas živi blizu 400 Srba. Da li je reka dobila ime po selu ili selo po reci dilema je i za meštane, ali smo naučili da ovde žive „starinci“, odnosno oni koji su tu od pamtiveka i meštani koji su se ovde naselili iz Vladičinog Hana i Niša.
Duga je i interesantna istorija ovog sela, prožeta brojnim legendama i predanjima. Jedno od njih kaže da je grnčarski zanat pre više vekova u vizantijsko vreme bio dominanto zanimanje stanovništva u ovim krajevima, te je i po tome selo dobilo ime. U ataru Grnčara pronađeni su brojne posude, glinene i zemljane, ali i ćupovi. Jedan takav ćup visine čak od oko jednog metra iskopan je 1922. godine i dan danas se čuva u jednoj od porodica u selu.
Sase je dovodio Kralj Stefan Uroš
Na teritoriji Grnčara postoje i tragovi rudarstva, koje je kako istorijski podaci beleže, bilo najviše u vreme srpskih vladara Nemanjića. Kralj Stefan Uroš je i u ove krajeve dovodio Sase, koji su bili vični rudari. Imali su svoje naselje, a tragovi njihovog života i danas su uočljivi. Nedaleko od Grnčara nalazi se mesto koje se zove Šašare a taj naziv je dobilo po svojim građanima.
Grnčar selo najstarije
Autor brojnih monografija o selima u regionu Kosovskog Pomoravlja i krivorečkog kraja, Stanislav Kojić ističe da je Grnčar najstarija naseobina u gornjem toku Binačke Morave.
„Mnogi tragovi starih civilizacija svedoče o tome koliko je ovo selo staro, a to su pećine, paleolitskog stanište iz 6.000 godine pre nove ere, kod utvrđenja Kaljaja – Gradišta, Selišta, Crkvišta, na brdu Priboju i na drugim mestima. Emil Čereškov navodi u knjizi „Rimljani na Kosovu i Metohiji“: „Iznad sela Grnčara formirano je prostrano naselje koje se u izvesnoj poznoj fazi spušta uz samu obalu Vrbovačke reke“. O tome svedoče i stara groblja kod Selišta i pronađeni sarkofag 1971. godine. Još uvek postoje ostaci zidina starog utvrđenja sa udubljenjima nekadašnjih bunara na brdu Kaljaja iz rimskog i vizantijskog perioda, od II do XIV veka, kao iz doba Nemanjića, kada su se ovde odvijale rudarske aktivnosti i razvijala srpska srednjovekovna naselja. Pećina u Grnčaru, kao paleolitsko stanište, upisana je u „Spomeničku baštinu Kosova i Metohije“, kao „zaštićeno kulturno dobro“, zajedno sa brdom Priboj kao: „arheološki lokalitet“ i brdo Gradište sa ostacima utvrđenja „Kaljaja“. Tragovi ilirskih plemena sreću se kod crkve Sv. Nikole u Grnčaru gde ima ostataka starih grobnica tzv. tumula, koje su bile specifične za taj istorijski period od VIII – VI veka pre nove ere- naglašava Kojić.
Crkva Svetog Nikole – Albanci je minirali na Veliki Petak, meštani je ponovo podigli
U Grnčaru je danas bogoslužbeno u funkciji crkva Svetog Nikole. Nekada je ona bila manastir, a o tome nepogrešivo svedoče ostaci konaka neposredno ispred male pećine, iznad koje je podignuta. Postoje i zapisi o ovome koji se čuvaju u Hilandaru na Svetoj Gori.
Temelji manastirskog konaka su otkriveni prilikom pripremanja terena za asfaltiranje puta do crkve u Grnčaru 17. avgusta 2018. godine.
U selu su postojale i pravoslavne crkve Svete Petke, Svetog Petra i Svetog Jovana, koje su postradale, ali njihovi ostaci još uvek postoje.
„U rukopisnoj knjizi lavre Svetog Atanasija na Svetoj Gori 1560. godine spominje se stara crkva Sv. Nikole u Grnčaru. Na temeljima ovog srednjovekovnog manastira 1923. godine izgrađena je crkva Sv. Nikole, koja je renovirana 1976. godine. Godinu dana posle bombardovanja NATO-a i dolaska međunarodnih vojnih snaga na Kosovo i Metohiju, 28. aprila 2000. crkva je minirana od strane Albanaca i to na Veliki petak. Tada je oštećena i pećina ispod same crkve, gde su američki vojnici KFOR-a iskopali kovčeg blaga i odneli kao svoj plen za Ameriku. Crkva Sv. Nikole obnovljena je i osveštana 8. 8. 2008. godine“, nepogrešivo kazuje Stanislav Kojić.
„Babe i dede“, tradicija koja i danas živi samo u ovom kraju
Pećina podno crkve, u srednjem veku je služila kao isposnica monasima koji su se u njoj podvizavali vodeći bogougodni život.
„To je manja pećina nepravilnog mnogougaonog oblika, sa dve ručno izdubljene polukružne niše i kamenim prestolom – žrtvenikom. Ovde je nekada bilo kasnoantičko pagansko svetilište. Otuda i stari običaj da se trećeg dana Vaskrsa ovde organizuje tzv. maskenbal „Baba i deda“ koji je tipičan samo za ovo područje Gornje Morave“, priča Kojić
Običaj koji u suštini predstavlja pagansko-hrišćansko nasleđe, a slavi buđenje prirode i njenu plodnost u opštini Vrbovac-Klokot se organizuje svake godine. Vaskršnji maskenbal ovde nazivaju „Baba i deda“. Zanimljivio je da se u samo nekoliko kilometara udaljenoj Mogili ista svetkovina održava ali u vreme sabornih dana Teodorove subote i Markovdana, dok se u Klokotu organizuje za Svetli petak i Petrovdan.
Vodenica i danas melje, a klijentela probrana
Izvor lekovite mineralne vode na uzvišenju Slatina i danas postoji. Meštani blago mineralnu vodu vekovima koriste za piće. Umeju i da odvedu gosta do izvora i pohvale se ovim darom prirode.
Do kraja drugog svetskog rata u ataru ovog sela, a duž Grnčarice postojalo je čak 26 vodenica. Stariji meštani se prisećaju da je nekada na reci postojala i „valjavica“, odnosno posebno mesto gde se “valjalo klašnjeno platno“ koje se izrađivalo od konoplje. Vodeničko kolo u Grnčaru ni dan danas nije utihnulo. Čuje se njegov poj u jedinoj preostaloj vodenici. Jednoj od dve „žive„ u ovom delu Kosova i Metohije. Druga se nalazi u oko pet-šest kilometara udaljenom selu Binča.
„Ovo je stara vodenica. Potiče još iz srednjeg veka. Ko zna koliko ima godina, verovatno preko 300. Moj čukundeda je mleo žito u njoj, a pre njega i čukun – čukun deda i drugi preci. Sad u njoj radim ja sa mojom porodicom i moj brat od strica“, objašnjava Stanislav Vlajković iz Grnčara.
Kamena vodenica je nekoliko puta obnavljana ali je njen arhaičan izgled sačuvan.
„Pre neku godinu radili smo krov i promenili smo vodenički točak, jer se to kroz vreme troši“, priča Stanislav, koji na naše pitanje da li je u vodenici bilo vampira kroz smeh odgovara:
„Ha-ha-ha-ha , kakvi vampiri. Ne znam u drugim vodenicama kako je, ovde ih nema. Makar ih ja nisam sreo. U ovoj vodenici meljem brašno od svoje 20-te godine i noću sam spavao i često išao i dva kilometra uz reku čak u šumu da odvratim vodu, kad je bilo potrebno u pola noći i nikad nisam sreo vampira. To su izmišljotine. Stari ljudi izmišljali nekad te priče o vampirima da plaše decu da ne skitaju noću“, priča deda Stanislav.
Vodeničar i danas ima pune ruke posla, mušterije i Srbi i Albanci koji vole brašno samleveno na tradicionalan način. Kažu da je kačamak od belog kukuruznog brašna samlevenog na ovaj način posebno ukusan. Malo je onih koji to znaju i vole, ali vodeničar zato postoji, na vratima stare vodenice ispisan je broj telefona da mušterija u koje god doba naiđe može da pozove za uslugu.
„Tu…. skoro…. Albanac iz sela Sadovina, doneo mi je čak 70 džakova raženog žita da mu sameljem“, veli Stanislav.
Kaže da je spreman da svakog pouči vodeničkom poslu kako svoje naslednike tako i druge, ali da na žalost mladi nisu zainteresovani za ovaj posao.
„Ne znam šta da vam kažem, za sad radi vodenica, a kad mi stariji odemo, ovi mladi ako hoće da rade nek rade, ako neće nema se tu šta. Ono što me brine jeste da i iz našeg sela mladi odlaze. Idu u Srbiju ili gde se snađu da pronađu neki stalni posao. E, to je ono što nije dobro, jer bez mladih nema budućnosti“, priča Stanislav.
„Vodeničko kolo ovde još peva, a dokle će to samo Bog zna“, dodaje.
Grnčarci se odužili velikanima srpskog sporta
Selo Grnčar je na insistiranje meštana kod nadležnih organa, 2015. godine dobilo ulicu koja nosi ime najboljeg svetskog i srpskog tenisera Novaka Đokovića. I to nije sve…. Ova ulica su ukršta sa ulicom Saše Đorđevića, jednog od najboljih srpskih košarkaša. Žitelji koji žive u ovoj ulici, ali i drugi meštani posebno su ponosni na to i ističu da im je velika želja da jednog dana Nole i Saša posete njihovo selo. Nadaju se da će do toga doći. Kažu da u selu ima dosta ulica i da među srpskim sportistima ima još kandidata.
Devojka odala tajnu
Kada su izvođeni radovi na izgradnji puta Vrbovac – Letnica 1971. godine, na jednoj deonici iskopan je stari grob u kome je otkriven kameni sarkofag. Stanislav Kojić, iz Vrbovca, koji se bavi istraživanjima svoga kraja i drugih mesta na Kosovu i Metohiji kaže da su katolički sveštenici odneli taj sarkofag u Letnicu, a nakon toga je on predat muzeju. „ Prema legendi, to je verovatno bila devojka koja je Vizantincima odala tajnu kako da osvoje rimsko utvrđenje na Kaljaji. Ova devojka je izašla izvan utvrđenja, išla je na izvor. Uhvaćena je, a kada su je upitali kako se može osvojiti tvrđava, rekla je: „Gde se ujutru pojave prvi sunčevi zraci na tvrđavi, tu je najslabije utvrđenje“. Kada je odala tajnu zarobljenu devojku su pustili, ali pošto je tvrđava osvojena, ona je nađena mrtva. Zbog odavanja tajne ubili su je njeni sunarodnici. U znak zahvalnosti za odavanje tajne i osvajanje tvrđave ova devojka je balzamovana. Pošto je nađen još jedan sarkofag sa muškarcem, najverovatnije je da su obe osobe bile iz plemićke loze“, objašnjava Kojić.
„Staro, staro mi dajte, ono što miriše na struk bosiljka“
Vremešniji stanovnici Grnčara s nostalgijom se sećaju minulih vremena. Kažu da su sadašnja tehnološka dostignuća, naročito iz domena informacionih tehnologija učinila život ljudima lakšim, ali istovrmeno da su se ljudi na svoj način otuđili jedni od drugih i da nema više one topline ko nekada.
„Znate ono kad Bora Stanković u priči „ Stari dani“ kaže: „ Staro, staro mi dajte, što miriše na struk bosiljka“. E tako nekako i ja osećam. Jeste sada život lakši, ali se brzo živi. Ta brzina je ušla i u male seoske sredine. Nema više onog druženja, one topline. Ranije, na primer, ljudi dođu na slavu. Znalo se gde je čije mesto. Stari pričaju, milina da ih slušaš, a danas sve to izgleda drugačije. Danas ljudi sede jedni pored drugih i pričaju preko mobilnih telefona, u oči se ne gledaju“, kroz šalu u kojoj je nažalost i mnogo istine priča Bogosav Krčmarević (56) iz Grnčara.
Rado se priseća starih vremena i veli da se više radilo ali i da su ljudi bili srećniji.
„Međutim, raduje me da se narod polako vraća svojoj svetoj pravoslavnoj veri. Komunističko vreme je ostavilo loše tragove i ovde u našem selu. U crkvu ljudi nisu smeli slobodno da idu. Hvala Bogu što danas nije tako jer bez vere u Boga nema nam budućnosti i ničemu dobrom niko ne može da se nada“, zaključuje Bogosav.
B.M.
