Nikola Mitić: „Moj strah“ kod dece sa Kosova i Metohije

Moj strah“ kod dece sa Kosova i Metohije je naučni članak Nikole Mitića psihologa iz Gnjilana nastao tokom rada sa decom i pročuavanja njihovih specifičnih strahova. Napisan je na osnovu istraživanja iz 2008. i 2017. godine  koja su uključila više od dve stotine mališana sa Kosova i Metohije.

Deca su crtežom, za vreme nastave u školi, predstavljala svoje strahove. Istraživanje je pokazalo da se strahovi dece rođene na Kosmetu ,koja su neposredno doživela rat, znatno razlikuju od strahova dece rođena 5-10 godina posle rata.

„Deca odgovaraju specifičnim strahovima nakon traume. Kao primer, Vogel i Vernberg, navode strahove dece nakon uragana Hugo. Deca koja su živela u području gde se ova prirodna katastrofa dogodila, bojala su se vode. Slično tome, nakon 11. septembra 2001. godine, deca u SAD-u su pokazivala strahove od letenja avionom, što zaključuje Burham. Strahovi se takođe mogu prenositi i putem medija“, objašnjava Mitić, navodeći više stručnih izvora.

„Kroz crtež dete izražava svoje utiske o stvarnosti koja ga okružuje, ali i često i svoj emocionalni odnos prema njoj, kažu Djačenko i Lavrentjeva. U kliničkoj psihologiji se dečji crtež posmatra kao dijagnostičko sredstvo pomoću koga saznajemo nešto o konfliktu, emocionalnom problemu ili patologiji koja postoji u ličnosti“ navodi se u daljem tekstu.

Posebna pažnja u radu pridaje se istraživanju Vesne Ognjenović i Bojane Škorc na grupi od 600 dece iz Kraljeva, Smedereva, Vranja i srpskih enklava na Kosmetu. U radu su posmatrane razlike među dečjim crtežima u okviru standardnog obrazovnog okvira i tokom grupnih aktivnosti koje su odisale slobodnijom atmosferom.

Rezulat je sledeći:

„Crteži svakog deteta su posmatrani kao parovi „pre“ i „posle“ i mereni su parametri crteža: boja i broj objekata (figura) na crtežu. Rezultati su pokazali značajne promene objektivnih karakteristika crteža. Početni, standardni dečji crtež je najčešće sadržao veći broj razbacanih figura: kuća, oblake, cveće, leptire, drveće, sunce. Kasniji, sloboodniji crtež se menja. Pojavio se manji broj boja i manji broj figura, sveo se na jednu ili dve centralne figure koje su bile slabije likovno odrađene, ali naglašenog crteža, očigledno psihološki važnijeg crtaču.“

„Međutim, takve razlike nisu nađene kod dece iz enklava na Kosovu. Tamo se slobodan crtež nije menjao i često je prikazivao preteću socijalnu realnost (vojnike, tenkove, oružja, bodljikavu žicu, zgrade u plamenu) pa su se ti crteži razlikovali u odnosu na crteže druge dece iz centralne Srbije. Razlog tome je, verovatno, izmenjena, otežana socijalna atmosfera ispunjena tenzijama i ograničenjima.“

Zbog toga su se, prema rečima Nikole Mitića, i u istraživanju iz 2008. god. pokazali slični rezultati. Od 50 crteža na temu „Moj strah“, deca sa Kosova i Metohije uzrasta od 7 – 10 godina, čak njih 17, je crtalo vojnike KFOR-a, bombe, avione, bombardovanje, kuće u plamenu, kolone iseljavanja.

Šta ako dete u čoveku strahuje?

Poredeći crteže dece koja su neposredno doživela rat na Kosovu i Metohiji, iz 2008. godine, i crteže dece rođene posle rata, iz 2017. godine, Mitić beleži sledeće rezultate:

„Od ukupno 50 predstavljenih dečijih strahova u istraživanju obavljenom 2008. godine, 17 crteža je predstavljalo specifične strahove od posledica rata (vojnike KFOR-a, bombe, avione bombardera, bombardovanja, kuće u plamenu, kolone iseljavanja), odnosno 34%.
U drugom istraživanju obavljenom 2017. godine, pod istim uslovima, na drugom uzorku, 147 ispitanika je predstavilo 363 strahova, od toga je 6 strahova predstavljaju scene rata (avione, oružja), što je izraženo u procentima 4,08%.“

Zaključak rada Nikole Mitića jasno ukazuje na to da je broj specifičnih strahova od posledica rata, kod dece koja su doživela rat, daleko veći nego kod dece rođene van ratnih okolnosti, dok su ostali strahovi uobičajeni prema uzrastu dece.

Detinjstva obeležena ratom, možda i zauvek, ostala su zarobljena u njemu, i nakon što je oružje utihnulo. U očima dece rata ostao je strah koji se projavljuje čitavog života, i koji često zanemaren od okoline i potisnut, tišti osobu koja ga nosi.

Marija Petrović – KOMPAS